“Tại sao năm 1884 lại có quân Thanh
ở Bắc Ninh – tức ngay giữa miền Bắc Việt Nam?” Câu chuyện phía sau khá quan trọng, vì đây chính là một
phần của cuộc đối đầu Pháp–Thanh dẫn tới Chiến tranh Pháp–Thanh 1884–1885.
1.
Trước hết, chú thích bức ảnh là có cơ sở
Đây là ảnh của bác sĩ quân y Pháp Charles-Édouard
Hocquard, trong bộ ảnh Le Tonkin – Vues photographiques, chụp trong
khoảng 1884–1885.
Chú thích nguyên văn:
“Détail d'un fort chinois couvrant
la route de Bac-Ninh”
nghĩa là:
“Chi tiết một đồn lũy Trung Hoa
khống chế/bảo vệ con đường đi Bắc Ninh.”
Bảo tàng George Eastman cũng xác
nhận ảnh này thuộc bộ ảnh Hocquard, niên đại 1884–1885.
Vì vậy, đây không phải là một đồn
quân Nguyễn thông thường, mà người Pháp lúc đó xác định là công sự của lực
lượng Trung Hoa.
2.
Nhưng tại sao quân Thanh lại vào Bắc Kỳ?
Điểm mấu chốt nằm ở quan hệ Việt
Nam – Trung Quốc thời Nguyễn.
Trong thế kỷ XIX, triều Nguyễn vẫn
nằm trong hệ thống triều cống của nhà Thanh. Khi Pháp bắt đầu mở rộng
quân sự ở Bắc Kỳ, triều đình Huế đã nhiều lần cầu viện nhà Thanh.
Đồng thời, Bắc Kinh coi việc Pháp
chiếm Bắc Kỳ là một vấn đề an ninh ngay sát biên giới phía nam của Trung Quốc.
Đặc biệt sau khi Pháp đánh chiếm Hà
Nội năm 1882, rồi mở rộng hoạt động quân sự, nhà Thanh bắt đầu đưa quân
xuống Bắc Kỳ.
Một tài liệu nghiên cứu về cuộc
chiến ghi nhận rằng vì Việt Nam vẫn được Trung Quốc xem là một nước chư
hầu/triều cống, những thắng lợi của Pháp ở Bắc Kỳ khiến nhà Thanh lo ngại
Pháp sẽ áp sát biên giới phía nam Trung Quốc.
3.
Bắc Ninh năm 1884 thực sự có khoảng 20.000 quân Thanh
Đây là chi tiết rất đáng chú ý.
Đầu năm 1884, quân Pháp chuẩn
bị đánh Bắc Ninh. Khi ấy Bắc Ninh không chỉ có quân Nguyễn.
Quân Quảng Tây của nhà Thanh đã đóng tại khu vực này với khoảng 20.000 quân, dưới
quyền Tổng đốc Quảng Tây Từ Diên Húc (徐延旭); ông này đóng tại Lạng Sơn và giao
việc chỉ huy trực tiếp ở Bắc Ninh cho các tướng dưới quyền.
Quân Thanh bố trí:
- một bộ phận dọc đường cái quan phía tây nam Bắc
Ninh;
- một bộ phận ở Trung Sơn – Đáp Cầu;
- xây dựng nhiều công sự, đồn lũy, trận địa pháo;
- phối hợp với lực lượng Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc.
Có nguồn nghiên cứu ghi nhận Bắc
Ninh lúc ấy là một căn cứ lớn của quân Thanh, với khoảng 20.000 quân.
Vì vậy bức ảnh ông đưa lên hoàn toàn
phù hợp với bối cảnh quân sự lúc đó.
4. Và đây chính là nguyên nhân dẫn đến trận Bắc Ninh
1884
Pháp không chấp nhận việc quân Thanh
hiện diện ở Bắc Kỳ.
Sau khi chiếm Sơn Tây cuối năm 1883,
quân Pháp tiếp tục tiến về Bắc Ninh.
6–24/3/1884: Chiến dịch Bắc Ninh.
Quân Pháp khoảng 10.000–11.000
người tiến đánh lực lượng Thanh khoảng 20.000 quân, cộng với một số
lực lượng Cờ Đen.
Ngày 12/3/1884, Bắc Ninh thất
thủ.
Quân Thanh rút chạy và bỏ lại nhiều
vũ khí, trong đó có cả pháo Krupp mới.
Điều đặc biệt là sau thất bại này,
Pháp tiếp tục tiến lên và chiếm thêm Hưng Hóa, Thái Nguyên...
5.
Có một điều rất thú vị: lúc ấy Pháp và Thanh chưa chính thức tuyên chiến
Đây là chỗ lịch sử khá phức tạp.
Năm 1884, tình trạng lúc đầu là một
kiểu “chiến tranh không tuyên chiến”.
Sau trận Bắc Ninh, hai bên còn cố
gắng thương lượng.
Ngày 11/5/1884, Pháp và Trung
Quốc ký Hiệp ước Thiên Tân, theo đó Trung Quốc đồng ý rút quân khỏi Bắc
Kỳ và thừa nhận sự bảo hộ của Pháp đối với Việt Nam.
Nhưng việc rút quân không diễn ra
suôn sẻ.
Ngày 23/6/1884, quân Pháp và
quân Thanh đụng độ tại Bắc Lệ (Bắc Lệ/Bắc Lệ, Lạng Sơn).
Sau đó quan hệ hai nước hoàn toàn đổ
vỡ.
Đến tháng 8/1884, chiến tranh
Pháp–Thanh chính thức bùng nổ.
6. Vì vậy, cần hiểu “quân Thanh ở Bắc Ninh” như thế
nào?
Không nên hiểu đơn giản rằng:
“Nhà Thanh sang chiếm Bắc Việt Nam.”
Mà chính xác hơn là:
Trong bối cảnh triều Nguyễn vẫn
thuộc hệ thống triều cống của nhà Thanh, khi Pháp dùng quân sự mở rộng quyền
kiểm soát Bắc Kỳ, nhà Thanh đưa quân sang hỗ trợ phía Việt Nam và đồng thời bảo
vệ lợi ích, an ninh của chính Trung Quốc ở biên giới phía nam.
Nhưng trên thực tế, quân Thanh đã
trực tiếp tham chiến chống quân Pháp trên đất Bắc Kỳ.
Vì vậy trong các tài liệu Pháp người
ta thấy những cụm từ như:
- troupes chinoises
– quân Trung Hoa;
- armée du Kouang-Si
– quân Quảng Tây;
- fort chinois
– đồn/lũy Trung Hoa;
- soldats réguliers chinois – binh lính chính quy Trung Hoa.
Bộ ảnh của Hocquard thậm chí còn có
cả ảnh ghi “Soldats réguliers chinois” – binh lính chính quy Trung Hoa, “Fort
chinois à Hong-Hoa”, “Fort chinois à Dong-Son”, và “Détail d'un
fort chinois couvrant la route de Bac-Ninh”.
Một
chi tiết rất đáng chú ý về chính bức ảnh ông gửi
Dòng chữ dưới ảnh là “Bac-Vinh”
hay “Bac-Ninh”?
Tôi kiểm tra bản gốc của bộ ảnh
Hocquard thì xác nhận là:
“…couvrant la route de Bac-Ninh”
tức đường đi Bắc Ninh, không
phải Bắc Vinh.
Cho nên nếu ông định đăng bức ảnh
này lên Facebook, tôi đề nghị sửa chú thích thành:
Đồn lũy của quân Thanh khống chế
đường đi Bắc Ninh, 1884.
Ảnh của bác sĩ quân y Pháp Charles-Édouard Hocquard.
Vì sao quân Thanh lại có mặt ở Bắc
Kỳ?
Năm 1884, khi Pháp tiến hành chiến dịch đánh Bắc Ninh, khoảng 20.000 quân Quảng
Tây của nhà Thanh đã hiện diện tại Bắc Kỳ, cùng lực lượng Cờ Đen chống quân
Pháp. Bắc Ninh trở thành một trong những chiến trường quan trọng của cuộc đối
đầu Pháp–Thanh, ngay trước khi Chiến tranh Pháp–Thanh 1884–1885 chính thức bùng
nổ.
