Thứ Sáu, 31 tháng 7, 2026

Bí ẩn bộ hài cốt chiến sĩ biệt động 18 năm nằm trên mái nhà trung tâm TPHCM

 

(Dân trí) - Chiến sĩ biệt động Lê Tấn Quốc mất tích sau trận đánh Dinh Độc Lập mùa xuân 1968. 18 năm sau, một bộ hài cốt cùng khẩu súng AK được phát hiện, mở ra hành trình đi tìm cha của gia đình người anh hùng.

Trong nhà bà Lê Thị Liên (SN 1955) - con gái Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân (AHLLVTND) Lê Tấn Quốc (bí danh Bảy Rau Muống) - có hai bàn thờ.

Một bộ hài cốt được phát hiện trên mái hiên căn nhà trung tâm TPHCM sau gần 20 năm từ mùa xuân 1968. Bộ còn lại được gia đình cải táng, đưa về từ khu nghĩa địa Chí Hòa (Công viên Lê Thị Riêng) vào đầu thập niên 1990.

"Gia đình có niềm tin, nếu một trong hai bộ hài cốt không phải cha tôi thì cũng là đồng đội của cha. Bao nhiêu năm nay, tôi vẫn xem như mình thờ phụng hai người cha", bà Liên nói.

Bí ẩn bộ hài cốt chiến sĩ biệt động 18 năm nằm trên mái nhà trung tâm TPHCM - 1

Bà Lê Thị Liên - con gái AHLLVTND Lê Tấn Quốc - trong cuộc gặp phóng viên Dân trí (Ảnh: Bích Phương).

Gần 60 năm sau ngày anh hùng Lê Tấn Quốc hy sinh, gia đình bà Liên tiếp tục đăng ký thông tin thân nhân tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng, đặt niềm hy vọng vào đợt tìm kiếm, xác minh hài cốt liệt sĩ trong chiến dịch 500 ngày đêm.

"Nếu lần này có phép màu giúp tìm và xác định được chính xác hài cốt của cha, tôi sẽ có thêm một người cha nữa để thờ phụng", bà Liên nói.

Bộ hài cốt trên mái nhà giữa trung tâm TPHCM gần 20 năm

Cuối năm 1986, trong lúc phá dỡ căn nhà cũ số 86 Nguyễn Du (TPHCM), đội công nhân bất ngờ phát hiện một bộ xương khô nằm trên mái hiên tầng 3. Bộ hài cốt vẫn trong tư thế ôm chặt khẩu súng AK đã hoen rỉ, hết đạn.

Hiện trường chỉ cách nơi Đội 5 Biệt động Sài Gòn từng cố thủ sau trận đánh Dinh Độc Lập trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 vài căn nhà. Thông tin về bộ hài cốt cùng khẩu súng AK giữa khu vực từng diễn ra trận đánh nhanh chóng được chuyển đến cơ quan chức năng và các cựu chiến sĩ Đội 5 Biệt động.

Ít lâu sau, những người đồng đội năm xưa có mặt. Họ quan sát từng dấu vết trên hiện trường, từ vị trí bộ hài cốt đến khẩu súng hoen rỉ, phủ màu thời gian sau nhiều năm. Trong lòng nhiều người đã hiện lên cùng một cái tên: Lê Tấn Quốc (Bảy Rau Muống) - Đội phó Đội 5 Biệt động Sài Gòn - mất tích sau trận đánh Dinh Độc Lập.

Bí ẩn bộ hài cốt chiến sĩ biệt động 18 năm nằm trên mái nhà trung tâm TPHCM - 2

Bà Chín Nghĩa xúc động nhớ lại những ký ức cuối cùng về người đồng đội Lê Tấn Quốc (bí danh Bảy Rau Muống) (Ảnh: Bich Phương).

Khi nhắc lại câu chuyện với phóng viên Dân trí, bà Vũ Minh Nghĩa (bí danh Chín Nghĩa), nữ biệt động duy nhất tham gia trận đánh Dinh Độc Lập, thoáng chút buồn. Ở tuổi 79, bà Nghĩa vẫn nhớ từng ký ức của trận đánh 58 năm trước. Ánh mắt bà chùng xuống, giọng nói chậm lại khi nhắc đến người đồng đội mang bí danh Bảy Rau Muống, mà bà hay gọi là "anh Bảy".

Anh hùng Lực lượng vũ trang Lê Tấn Quốc sinh năm 1918, quê ở Châu Thành, Hậu Giang (cũ). Từ cuối thập niên 1960, ông hoạt động trong Quân khu Sài Gòn - Gia Định. Trước Tết Mậu Thân 1968, ông Lê Tấn Quốc là Đội phó Đội 5 Biệt động Sài Gòn. 

Căn nhà của ông là một trong những cơ sở bí mật quan trọng của đơn vị. Dưới nền nhà là hầm bí mật chứa 9 khẩu AK, hàng chục quả lựu đạn, khoảng 100kg thuốc nổ TNT cùng nhiều vũ khí khác. Phía trên, căn nhà đủ chỗ cho hàng chục chiến sĩ ém quân trước giờ xuất kích.

Rạng sáng mùng 2 Tết Mậu Thân, Đội 5 lên đường đánh vào Dinh Độc Lập. Ông Lê Tấn Quốc trực tiếp cầm lái, chở đồng đội tiến về mục tiêu.

Sau những phút tập kích đầu tiên, kế hoạch không diễn ra như dự tính. Lực lượng biệt động rơi vào thế bị bao vây giữa hỏa lực của đối phương, nhiều chiến sĩ hy sinh. Những người còn sống buộc phải rút vào một căn nhà trên đường Thủ Khoa Huân cố thủ.

"Lúc chuẩn bị đánh tiếp trong căn nhà, anh Bảy xuống quan sát tình hình, nói rằng anh xuống chặn địch để anh em rút lui. Anh ấy ôm khẩu AK rồi lao xuống tầng dưới. Chúng tôi chỉ còn nghe tiếng súng AK của anh vang lên một lúc rồi im bặt", bà Nghĩa nhớ về khoảnh khắc cuối cùng nhìn thấy đồng đội. 

Sau trận đánh, bà Chín Nghĩa cùng 6 chiến sĩ còn lại của đội bị bắt. Riêng ông Lê Tấn Quốc biến mất, không có tên trong danh sách tù binh, không có tên trong danh sách liệt sĩ được tìm thấy. Câu hỏi "anh Bảy Rau Muống ở đâu?" trở thành nỗi day dứt của những người còn sống suốt nhiều năm sau. Hòa bình lập lại, đơn vị từng đi tìm hài cốt đồng đội, trong đó có ông Lê Tấn Quốc, nhưng không có thông tin.

Cho đến ngày có manh mối về bộ hài cốt xuất hiện trên mái căn nhà số 86 Nguyễn Du, niềm hy vọng tìm thấy đồng đội lại thắp lên đối với những người còn sống.

"Khi phát hiện sự việc, Bộ Tư lệnh TPHCM tổ chức cho anh em đơn vị chúng tôi đến xác minh. Hiện trường có nhiều chi tiết trùng khớp với những gì chúng tôi biết về trận đánh. Chúng tôi đoán rằng đó là anh Bảy. Có lẽ anh chiến đấu đến viên đạn cuối cùng, bị thương trong trận đánh, lết sang căn nhà gần đó và hy sinh", bà Chín Nghĩa kể.

Thời điểm này, công nghệ giám định ADN chưa phát triển. Trước những dấu tích còn lại và lời xác nhận của đồng đội, bộ hài cốt được đưa về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ TPHCM.

Bí ẩn bộ hài cốt chiến sĩ biệt động 18 năm nằm trên mái nhà trung tâm TPHCM - 3

Bút tích bản thảo "Hồi ký Biệt động Sài Gòn" của cố Đại tá Trần Minh Sơn nhắc đến câu chuyện về liệt sĩ Lê Tấn Quốc (Ảnh: Cựu điệp báo Hồ Duy Hùng - Ban Quân báo Quân khu Sài Gòn - Gia Định - cung cấp cho phóng viên).

Cách nhà bà Chín Nghĩa hơn chục cây số, bà Lê Thị Liên, con gái ông Lê Tấn Quốc, vẫn nhớ như in ngày gia đình nhận được tin báo về bộ hài cốt trên mái nhà. "Tôi nghe các chú kể cha bị thương, rồi lết sang mái hiên căn nhà bên cạnh và hy sinh ở đó. Căn nhà bỏ hoang từ sau năm 1968 nên không ai phát hiện.

Các chú nói nhiều khả năng đó là cha tôi. Thời ấy chưa có giám định ADN, mọi người chỉ dựa vào lời kể của đồng đội ba và những dấu tích còn lại.

Đơn vị cha tôi có nhiệm vụ bốc bộ hài cốt và chôn cất. Sau đó gia đình cũng thờ cúng với niềm tin đó là cha", bà Liên nói với phóng viên.

Gia đình từng tin rằng người cha, người chồng thất lạc sau trận đánh Mậu Thân cuối cùng cũng được trở về. Nhưng thời gian tiếp tục mang đến những thông tin, những manh mối mới, khiến hành trình đi tìm Anh hùng Lê Tấn Quốc một lần nữa nối dài. Đến nay, gần 60 năm sau ngày ông hy sinh, cuộc tìm kiếm ấy vẫn chưa có lời giải cuối cùng.

Bí ẩn bộ hài cốt chiến sĩ biệt động 18 năm nằm trên mái nhà trung tâm TPHCM - 4

Trong cuộc gặp với phóng viên Dân trí, bà Chín Nghĩa trực tiếp gọi điện hỏi thăm các con của AHLLVTND Lê Tấn Quốc (Ảnh: Bích Phương).

"30 Tết, cha dặn tôi trốn ngoài ruộng rau muống, rồi cha đi mãi không về"

Bà Lê Thị Liên - con gái đầu của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Tấn Quốc - hiếm khi xuất hiện trước truyền thông. Sau nhiều ngày dò hỏi địa chỉ và nhờ sự kết nối từ đồng đội ông Lê Tấn Quốc, phóng viên Dân trí mới có dịp gặp người phụ nữ ngoài 70 tuổi trong căn nhà tại phường Phú Thọ Hòa (TPHCM).

Bà Liên có vóc dáng nhỏ nhắn, nước da ngăm sạm, gương mặt hằn những nếp nhăn. Đón phóng viên ở khu vực cửa hàng quần áo trẻ em mà gia đình đang cho thuê, ban đầu bà khá dè dặt, chỉ định trao đổi ngắn gọn vài câu. Nhưng rồi, người phụ nữ say sưa, xúc động nói về người cha mà bà luôn cất giữ trong ký ức - những câu chuyện suốt nhiều năm qua bà hiếm khi chia sẻ với báo chí.

"Kỷ niệm với cha trước Tết Mậu Thân là những kỷ niệm đẹp cuối cùng của tuổi thơ tôi", bà Liên nói. Đôi mắt người phụ nữ 71 tuổi đỏ hoe khi ký ức đưa bà trở về những ngày cuối cùng còn được ở bên cha.

Bí ẩn bộ hài cốt chiến sĩ biệt động 18 năm nằm trên mái nhà trung tâm TPHCM - 5

Bà Liên kể lại nhiều kỷ niệm về người cha quá cố (Ảnh: Bích Phương).

Người phụ nữ 71 tuổi cho biết, cha mẹ bà đều hoạt động cách mạng. Khi ông Quốc là chiến sĩ công tác ở Quân khu Sài Gòn - Gia Định, mẹ bà - bà Nguyễn Thị Hảo - cũng tham gia xây dựng cơ sở, phục vụ cho các trận đánh của biệt động tại nội đô Sài Gòn.

Trong ký ức của cô bé Lê Thị Liên khi đó, cha chỉ là người lao động bình thường, thường đẩy xe rau muống ra chợ Hòa Hưng, tối trở về căn nhà đường Hoàng Đạo (đường Trần Văn Đang ngày nay).

"Nhiều khi tôi tò mò, ban đêm tôi thấy cha đẩy một chiếc xe đầy ắp rau về, sáng mai chỉ còn lại vài bó rau. Sau này tôi mới hiểu công việc của cha là xây dựng cơ sở, các căn hầm bí mật, tổ chức mạng lưới giao liên cho cách mạng", bà Liên nói.

Mỗi khi có thời gian, ông Quốc lại dắt cô con gái lớn đi dạo khắp Sài Gòn, khi thì vào sở thú, lúc ghé công viên. Có một lần, ông đưa con gái đến đầu đường Cách Mạng Tháng Tám rồi bất ngờ bảo: "Con chạy từ đầu đường đến cuối đường, đếm xem được bao nhiêu bước".

Không chút do dự, cô bé Liên chạy đi rồi quay lại báo kết quả. "Lúc đó tôi vô tư lắm, cứ chạy rồi đếm từng bước chân, đâu biết cha đang làm gì", bà nói.

Mãi nhiều năm sau, khi gặp lại những người đồng đội của cha sau ngày đất nước thống nhất, bà mới hiểu ý nghĩa của những buổi được cha dắt đi chơi năm nào. Từ năm 1965, lực lượng Biệt động Sài Gòn - Gia Định đã nhiều lần bí mật khảo sát các mục tiêu trọng yếu như Dinh Độc Lập, Đài Phát thanh Sài Gòn và nhiều tuyến đường trong nội đô để tính toán đường tiến công, đường rút lui, cũng như nắm đặc điểm từng khu phố.

"Thời đó những người xuất hiện nhiều ở những khu vực ấy rất dễ bị để ý. Còn trẻ con thì vô tư chạy nhảy nên không ai nghi ngờ. Hóa ra cha đưa tôi đi chơi để giúp cha khảo sát địa hình cho các mục tiêu", bà Liên xúc động khi nhớ lại.

Những ngày cuối cùng bà Liên được ở bên cha là vào trước Tết Mậu Thân 1968. Năm ấy, bà Liên mới 13 tuổi, em trai Lê Thanh Tòng chỉ hơn 3 tuổi. 

Chiều 30 Tết, ông Lê Tấn Quốc liên tục đưa những người đàn ông lạ mặt về nhà.

"Cha cho tôi ngồi phía sau cánh cửa hai lớp, đưa giấy bút để tôi ngồi vẽ rồi dặn dò: Người nào cha dắt vào thì con mở cửa, còn người lạ đến tuyệt đối không được cho vào. Tôi chỉ biết nghe lời, chứ không hiểu vì sao cha lại dặn như vậy", bà Liên nhớ lại.

Những người đàn ông được cha của bà Liên dẫn vào nhà hôm đó là những chiến sĩ Đội 5 Biệt động Sài Gòn chuẩn bị bước vào trận đánh Dinh Độc Lập lịch sử. Trước giờ xuất kích, ông Quốc còn đưa đồng đội đi giày Tây, mặc áo sơmi chỉnh tề như những người chuẩn bị du xuân đầu năm. Khi mọi công việc chuẩn bị hoàn tất, ông Quốc dặn dò vợ con rồi rời đi. 

"Đêm 30 Tết, cha nói với tôi rằng tôi cùng má đưa em trai ra căn nhà gần ruộng rau. Chừng nào cha tới đón thì mới được về, tuyệt đối không được tự ý quay lại", bà Liên kể. Đó cũng là lời dặn cuối cùng bà Liên được nghe từ cha mình.

Bí ẩn bộ hài cốt chiến sĩ biệt động 18 năm nằm trên mái nhà trung tâm TPHCM - 6

Bức ảnh hiếm hoi về ông Lê Tấn Quốc được gia đình lưu giữ (Ảnh: Gia đình cung cấp).

Nghe lời cha, bà Liên đi bộ qua nhiều con đường, từ Cách Mạng Tháng Tám, Tô Hiến Thành, Lữ Gia đến Ông Ích Khiêm... Đến gần nửa đêm, bà mới tới được khu ruộng rau muống gần nghĩa địa Triều Châu (nghĩa địa người Hoa, nằm gần khu vực chùa Giác Viên và trường bắn Bình Thới trước năm 1975, tức khu vực gần Công viên Đầm Sen ngày nay).

Rạng sáng mùng 2, từ phía trung tâm thành phố, những tiếng nổ dồn dập xé toạc màn đêm. Mẹ bà Liên bế em trai kịp trở về căn nhà trú ẩn. Họ bám trụ tại căn nhà giữa vùng rau muống suốt gần nửa năm. Chung quanh là cây cối um tùm, cách xa khu dân cư hàng trăm mét. Biết trước có thể xảy ra biến cố, ông Lê Tấn Quốc đã chuẩn bị sẵn ít thực phẩm dự trữ và cả hầm bí mật cất giấu vũ khí để vợ con có thể cầm cự.

"Nhờ cha chuẩn bị kỹ nên mẹ con tôi không bị thiếu đói. Ban đêm không có đèn dầu, cũng chẳng có đèn cầy, chỉ nằm trong bóng tối", bà Liên nhớ lại.

Những ngày đầu, cô bé 13 tuổi vẫn ngóng từng tiếng động ngoài cổng, tin rằng rồi cha sẽ trở về đón bà như lời hẹn. Thế nhưng, càng nhiều ngày trôi qua, mọi đầu mối liên lạc đều bặt vô âm tín.

"Tôi biết cha hy sinh rồi vì nếu còn sống, cha cũng sẽ tìm mọi cách về với mẹ và chị em tôi...", bà Liên khẽ nói.

Hai lần đón hài cốt cha và tâm nguyện tuổi già của con gái người anh hùng

Chiến tranh cuốn gia đình AHLLVTND Lê Tấn Quốc vào những tháng năm khốn khó. Năm 1971, bà Nguyễn Thị Hảo bị địch bắt giam. Cha hy sinh, mẹ đi tù, hai chị em bà Liên lớn lên trong cảnh thiếu ăn, thiếu mặc, phải gồng mình nương tựa vào xóm giềng vượt qua mọi cơ cực.

"Thời đó ai cũng thiếu thốn như nhau. Dù khổ mấy, tôi cũng kiên quyết bám trụ căn nhà gần vườn rau mà cha căn dặn. Điều tôi đau nhất là không còn cha. Tôi chỉ mong một lần nữa được gặp cha", bà Liên nói.

Năm 1973, mẹ bà Liên được tự do trong một đợt trao trả tù binh, chuyển ra miền Bắc. Cuối năm 1974, bà Hảo theo con đường bí mật, về miền Nam tìm hai con. Đó là cuộc hội ngộ xúc động của 3 mẹ con sau hơn 8 năm xa cách. Hai chị em sống cùng mẹ trong chiến khu cho đến lúc Sài Gòn giải phóng mới trở lại ngôi nhà xưa.

Bí ẩn bộ hài cốt chiến sĩ biệt động 18 năm nằm trên mái nhà trung tâm TPHCM - 7

Liệt sĩ Lê Tấn Quốc được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân năm 1978 (Ảnh: Gia đình cung cấp).

Hòa bình lập lại, lời hẹn dang dở "chừng nào cha đến đón thì mới được về" vẫn in sâu trong tâm trí bà Lê Thị Liên. Gia đình bà bắt đầu hành trình tìm tung tích người cha biến mất sau mùa xuân Mậu Thân 1968.

Sau lần đón bộ hài cốt được phát hiện trên mái nhà năm 1986, tưởng rằng hành trình tìm ông Lê Tấn Quốc đã khép lại. Thế nhưng, vài năm sau, một thông tin khác lại khiến gia đình thắp lên hy vọng.

Khoảng năm 1992, người dân và nhà ngoại cảm báo tin tại khu bãi sình lầy gần cư xá Bắc Hải (khu nghĩa địa Chí Hòa cũ, nay là Công viên Lê Thị Riêng) phát hiện một bộ hài cốt. Theo nhiều lời kể, nơi đây từng là địa điểm chôn cất nhiều chiến sĩ biệt động hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Đúng thời điểm ấy, bà Hảo đang nguy kịch vì bệnh nặng. Các bác sĩ đã khuyên gia đình chuẩn bị tinh thần lo hậu sự. "Dù rất yếu, má gượng dậy để đi tìm cha. Má nói phải tìm cha cho bằng được. Má tôi có một niềm tin mãnh liệt rằng bộ hài cốt tìm được khi đó là cha", bà Liên nhớ lại.

Gia đình cùng một số đồng đội cũ của ông Quốc đến cất bốc bộ hài cốt và tổ chức tang lễ tại Nghĩa trang TPHCM. Điều khiến bà Liên nhớ mãi là sau tang lễ, sức khỏe của mẹ bà dần hồi phục. Người vợ liệt sĩ từng ở ranh giới sinh tử sống thêm gần 10 năm. "Từ ngày đưa hài cốt về, má thanh thản hẳn, sống khỏe mạnh rồi mất năm 86 tuổi. Má luôn có niềm tin rằng mình đã tìm được chồng", bà Liên kể.

Đến nay, trong ngôi nhà của gia đình vẫn có hai bàn thờ dành cho hai bộ hài cốt từng được đón về. Trước lúc lên đường làm nhiệm vụ, ông Lê Tấn Quốc từng dặn vợ: "Nếu không thấy tôi trở về thì làm giỗ vào mùng 1 Tết".

Từ đó đến nay, gia đình vẫn giữ nguyên lời dặn ấy. Mỗi dịp mùng 1 Tết, con cháu lại quây quần thắp nén nhang tưởng nhớ ông Quốc.

"Nếu một trong hai không phải cha tôi thì cũng là đồng đội của cha. Bao nhiêu năm nay, tôi vẫn xem như mình có hai người cha", người con gái của Anh hùng Lê Tấn Quốc xúc động chia sẻ.

Bí ẩn bộ hài cốt chiến sĩ biệt động 18 năm nằm trên mái nhà trung tâm TPHCM - 8

Bà Nguyễn Thị Hảo thắp nén hương tại bàn thờ chồng (Ảnh: Gia đình cung cấp).

Năm tháng trôi qua, mẹ bà Liên qua đời. Bản thân bà Liên từng nhập ngũ năm 1978, sau đó công tác ở ngành tư pháp, lập gia đình khi đã lớn tuổi, không có con.

Hiện tại, chồng bà qua đời, bà dọn sang ở cùng gia đình em trai và các cháu tại đường Lũy Bán Bích. Người em trai giờ tóc cũng đã bạc, mang trong mình nhiều bệnh tuổi già. Hai chị em nương tựa vào nhau, cùng chăm lo hương khói cho cha mẹ.

Những ngày gần đây, khi TPHCM triển khai đợt tìm kiếm các rãnh mộ tập thể tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng, gia đình ông Lê Tấn Quốc là một trong những thân nhân đầu tiên đến đăng ký cung cấp thông tin và chờ lấy mẫu ADN.

Bà Liên cho biết, hơn 30 năm trước, gia đình chỉ có thể dựa vào những manh mối ít ỏi, lời kể của đồng đội và nhân chứng để đón hai bộ hài cốt về hương khói.

Khi ấy, công nghệ giám định ADN chưa phổ biến nên không thể xác định chính xác danh tính. Bởi vậy, trước đợt tìm kiếm các rãnh mộ tập thể do TPHCM triển khai, gia đình quyết định đăng ký thông tin thân nhân, đợi thủ tục lấy mẫu ADN.

"Đọc thông tin về cuộc tìm kiếm ở Công viên Lê Thị Riêng, tôi xúc động lắm. Ngày nay máy móc, công nghệ hiện đại hơn, có thêm nhiều ảnh tư liệu và nhân chứng. Nếu khoa học giúp tìm đúng cha thì đó là điều hạnh phúc nhất. Còn nếu không, chúng tôi vẫn thanh thản vì tin rằng những người đang được gia đình thờ phụng đều là những người đã hy sinh vì Tổ quốc”, bà Liên nói.

Không có nhiều ảnh tư liệu về cha mẹ, bởi gia đình bà Liên từng trải qua những cuộc chia ly, thiếu thốn giữa chiến tranh. Bà Liên chỉ còn một vài kỷ vật ít ỏi, trong đó có tấm ảnh mẹ bà bên bàn thờ người chồng đã hy sinh.

Ngắm bức ảnh, người phụ nữ ngoài 70 tuổi cho biết, với bà, hành trình tìm cha hôm nay không còn là nỗi đau, sự day dứt chưa khép lại, mà là một lần nữa gửi gắm tình cảm với thế hệ cha ông đã nằm xuống.

"Nếu tìm được cha tôi, tôi sẽ có 3 người cha. Còn nếu không, với tôi, hai người cha trên bàn thờ vẫn là những người đã hy sinh cho đất nước. Họ đều xứng đáng được thế hệ sau thờ phụng, tưởng nhớ", bà Liên chia sẻ.

Khi phóng viên Dân trí sắp sửa rời đi, bà Liên bất ngờ chạy vội theo. Người phụ nữ tuổi xế chiều vẫn giữ nguyên sự xúc động trong ánh mắt, dặn dò: "Nếu hôm nào Bộ Tư lệnh TPHCM tổ chức đưa các hài cốt tìm được về Nghĩa trang Liệt sĩ TPHCM, cháu nhớ báo cho cô biết để cô được đi cùng, được thắp nén hương cho các anh, các chú".

Liệt sĩ Lê Tấn Quốc nhập ngũ năm 1945, từng chiến đấu ở miền Tây Nam Bộ. Từ năm 1954 đến tháng 1/1968, ông làm nhiệm vụ vận động quần chúng xây dựng cơ sở mật và tham gia lực lượng biệt động hoạt động trong nội thành Sài Gòn.

Tháng 6/1956, ông Quốc bị địch bắt và tra tấn nhưng kiên quyết không khai báo, buộc địch phải thả. Ra tù, ông tiếp tục hoạt động cách mạng. Ngày 31/1/1968, đồng chí Lê Tấn Quốc anh dũng hy sinh trong khi làm nhiệm vụ tấn công vào Dinh Độc Lập.

Ông được tặng thưởng Huân chương Chiến công giải phóng hạng Nhì, Huân chương Chiến công giải phóng hạng Ba. Ngày 6/11/1978, đồng chí Lê Tấn Quốc được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang Nhân dân.

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968

 

(Dân trí) - 17 chiến sĩ biệt động đánh vào "Tòa Nhà Trắng ở phương Đông", làm chấn động cả Nhà Trắng ở phương Tây. Nhưng phải hơn nửa thế kỷ sau, đội trưởng mang bí danh Út Nhỏ mới được trả lại tên thật.

Khuôn viên Tòa Đại sứ Mỹ sáng 31/1/1968, giữa làn khói đặc quánh, những tiếng súng vừa ngớt, chiến sĩ Út Nhỏ quay sang mỉm cười với người đồng đội Ba Đen. Ông lấy ngón tay gõ nhẹ vào mặt đồng hồ rồi nói: "Vượt yêu cầu rồi đó, anh Ba!".

Lúc ấy gần 9h sáng, đội đã cầm cự được 6 tiếng đồng hồ. Chỉ ít phút sau, ông Út Nhỏ trúng lựu đạn, bị thương nặng rồi hy sinh tại chỗ. 

Suốt hơn nửa thế kỷ, đồng đội không biết tên thật, quê quán, nhân thân của ông. Gia đình biết ông đã tử trận mà không rõ ngã xuống ở đâu, thuộc đơn vị nào.

Phải hơn 50 năm sau, cái tên Bùi Văn Ráng mới được trả lại cho người chỉ huy trận đánh lịch sử, gây chấn động thế giới trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968 - 1

Trận tập kích của biệt động vào Tòa Đại sứ Mỹ ngày 31/1/1968 gây chấn động dư luận Mỹ và thế giới (Ảnh: Tư liệu quốc tế/TTXVN).

"Anh cứ yên tâm, chúng tôi sẽ đánh đến người cuối cùng" 

Sau cuộc điện thoại với phóng viên Dân trí, ông Hồ Duy Hùng - chiến sĩ điệp báo thuộc Ban Quân báo Quân khu Sài Gòn - Gia Định, hiện là thành viên Câu lạc bộ Truyền thống Kháng chiến Khối Quân báo (trực thuộc Câu lạc bộ Truyền thống Kháng chiến TPHCM và Ban Liên lạc Tình nghĩa Quân báo, Tổng cục II, Tổng cục Tình báo Bộ Quốc phòng) - đồng ý hẹn gặp. 

Khi chúng tôi đến nơi, ông Hùng đã chuẩn bị sẵn tập tài liệu, đặt ngay ngắn trên bàn tiếp khách, trong căn nhà nằm tại đường Lê Lâm (phường Phú Thạnh, TPHCM).

Ông lần lượt mở từng cuốn sách, từng tập kỷ yếu đã được gìn giữ nhiều năm. Đó là hồi ký Biệt động Sài Gòn của Đại tá Tư Chu (Chỉ huy trưởng lực lượng biệt động Quân khu Sài Gòn - Gia Định), Kỷ yếu Quân báo Quân khu Sài Gòn - Gia Định trong kháng chiến chống Mỹ, cùng bản sao tài liệu giải mật của phía tình báo Mỹ mà ông dày công sưu tầm hơn 20 năm trước.

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968 - 2

Cựu chiến sĩ điệp báo, phi công Hồ Duy Hùng bên những tài liệu về chiến sĩ biệt động Sài Gòn (Ảnh: Bích Phương).

"Tư liệu về lực lượng biệt động rất ít. Mỗi nguồn tư liệu chỉ kể một phần câu chuyện về anh Út Nhỏ. Muốn hiểu được quá trình hoạt động của anh ấy thì phải ghép tất cả mảnh ghép ấy lại với nhau", ông Hùng nói.

Từ những trang hồi ký của đồng đội, kỷ yếu của lực lượng Quân khu Sài Gòn - Gia Định và cả những tài liệu được giải mật từ phía bên kia chiến tuyến, chân dung người chiến sĩ mang bí danh Út Nhỏ dần hiện lên rõ nét. 

Ông Hồ Duy Hùng cho biết, để chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, cuối năm 1967, Trung ương Cục miền Nam ra quyết định quan trọng: Giải thể Quân khu Miền Đông (T1), Quân khu Sài Gòn - Gia Định (T4) để tổ chức lại chiến trường trọng điểm Sài Gòn - Gia Định.

Thay vì mô hình quân khu cũ, một "khu trọng điểm" được hình thành, chia thành 6 phân khu với các bộ chỉ huy riêng nhằm bảo đảm tính linh hoạt, bí mật và tạo thế bao vây trung tâm Sài Gòn từ nhiều hướng.

Trong đó, Phân khu 6 là lực lượng đặc biệt, quy tụ biệt động và đặc công hoạt động bí mật trong nội đô, được giao nhiệm vụ đánh thẳng vào các mục tiêu đầu não của chính quyền Sài Gòn và quân đội Mỹ.

Khi kế hoạch Tổng tiến công bước vào giai đoạn hoàn tất, Phân khu 6 đã xây dựng phương án tiến công 9 mục tiêu trọng yếu trong nội đô. Tuy nhiên, tại cuộc họp thông qua kế hoạch ngày 24/1/1968 (ngày 23 tháng Chạp), Bí thư Khu ủy Sài Gòn - Gia Định Võ Văn Kiệt đặt ra câu hỏi: "Tại sao các anh không đánh Tòa Đại sứ Mỹ? Không đánh Tòa Đại sứ thì xem như lực lượng biệt động trong Mậu Thân không tham gia".

Sau khi cân nhắc, Bộ Chỉ huy Phân khu 6 quyết định bổ sung Tòa Đại sứ Mỹ thành mục tiêu thứ 10 - mục tiêu đặc biệt và cũng là mục tiêu có ý nghĩa chính trị lớn nhất trong toàn bộ chiến dịch ở miền Nam.

Quyết định được đưa ra khi thời điểm "ngày N và giờ G" gấp rút tới gần (đêm mùng 1, rạng sáng mùng 2 Tết Mậu Thân). Lúc này, phần lớn lực lượng biệt động đã được phân công vào các mục tiêu khác, kho vũ khí, cơ sở ém quân và mạng lưới bảo đảm cũng đã triển khai xong. Trong bối cảnh gấp gáp ấy, một đơn vị hoàn toàn mới được thành lập gồm 17 nhân sự, đặt tên là Đội 11 độc lập.

Nòng cốt của đơn vị là những cán bộ trinh sát - quân báo, một số cán bộ văn phòng được tăng cường từ Phòng Tham mưu. Đồng chí Ba Đen phụ trách tổ chức chung, còn đồng chí Út Nhỏ vốn dày dặn kinh nghiệm từ vai trò Đại đội trưởng Trinh sát - Quân báo của Phân khu 6, được tín nhiệm giao làm đội trưởng lực lượng đánh vào Tòa Đại sứ Mỹ.

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968 - 3

Sơ đồ trận đánh vào Đại sứ quán Mỹ của lực lượng Biệt động Sài Gòn Tết Mậu Thân 1968 (Ảnh: Bộ Tư lệnh TPHCM).

Chỉ còn 1-2 ngày trước thời khắc nổ súng, tại căn cứ xuất phát, mọi công tác chuẩn bị cho trận đánh vào Tòa Đại sứ Mỹ cơ bản đã hoàn tất.

Sáng 30 Tết, đội chuyển xong xe vũ khí đến nơi tạm tập kết gồm: 12 khẩu AK, ba khẩu B-40, 200kg TNT, hai súng lục và 100 lựu đạn. Phương tiện di chuyển có một xe vận tải nhẹ và một xe du lịch.

Nhìn đơn vị của Ba Đen - Út Nhỏ trong một thời gian ngắn đã tổ chức được lực lượng, chuẩn bị vũ khí, phương tiện và phương án tác chiến chu đáo, Đại tá Tư Chu khi ấy vô cùng xúc động.

Trong hồi ký Biệt động Sài Gòn, ông nhớ lại: "Có lẽ nhận ra sự lo lắng, băn khoăn của tôi trong những giây phút ấy, đồng chí Út Nhỏ, đội trưởng, ôm tôi và nói: "Anh yên tâm. Tôi và anh Ba Đen sẽ lo được. Chúng tôi hứa với anh là sẽ đánh đến người cuối cùng..."".

Nụ cười của vị đội trưởng sau 6 tiếng cầm cự ở sào huyệt kẻ thù

Không khí trước giờ xuất kích khá căng thẳng, hồi hộp, nhưng ai cũng mang tinh thần vô tư, sôi nổi.

Theo lời kể của Thiếu tá Ba Đen trong sách Sài Gòn Xuân Mậu Thân 1968 (hồi ký của Đại tá Tư Cang), trước khi lên xe, đồng chí Hai Trí (một cán bộ quân sự của Sài Gòn - Gia Định) trao cho Út Nhỏ, Ba Đen cùng Bảy Tuyền, Sơn - những người trong ban chỉ huy đội 11 - mỗi người một bộ com-lê, đầy đủ áo vest, sơ mi, cà vạt và một đôi giày da bóng loáng.

"Đêm nay, các anh nhận một nhiệm vụ vô cùng quan trọng: Đánh thẳng vào tận sào huyệt của bọn Mỹ, giáng cho chúng một đòn sấm sét. Hãy thay bộ đồ này vào, vừa để ngụy trang khi di chuyển trên đường phố, vừa để cho bọn Mỹ thấy chiến sĩ Giải phóng của chúng ta cũng đàng hoàng như thế, chứ không phải như những điều chúng vẫn tuyên truyền", Hai Trí dặn.

Giữa không khí ấy, vẫn có những tiếng cười. Chiến sĩ Bảy Tuyền cười bảo: "Nếu tụi mình nằm trên sân Tòa Đại sứ Mỹ, chắc chắn sẽ được chụp ảnh, quay phim khắp thế giới".

Khi các thành viên đội 11 thay quần áo xong, ông Ngô Toại - chủ tiệm Phở Bình, đồng thời là chiến sĩ của đơn vị bảo đảm ở phân khu - bất chợt gọi với theo như nhớ ra điều gì: "Chờ tí, chờ tí!". Ông vội chạy lên lầu, mang xuống một chồng thuốc lá 555 rồi phát cho từng người. "Đi đánh Mỹ thì phải hút thuốc "ba số 5" mới đã!", ông cười nói.

Cuộc tiễn đưa giữa những người đồng chí diễn ra trong bầu không khí vui vẻ mà nghẹn ngào. Ai cũng hiểu đây có thể là lần gặp cuối cùng của một ai đó, nhưng không một người nao núng.

Những câu nói đùa thay cho lời từ biệt. Nước mắt chực trào ra nhưng ai cũng cố nén lại trong lòng. Bởi hơn ai hết, tất cả đều hiểu rằng không có thắng lợi nào mà không phải trả giá bằng xương máu. Ai cũng biết điều đó, nhưng trong giờ phút này, không ai muốn nói thành lời.

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968 - 4

Đội vũ trang của đặc khu Sài Gòn - Gia Định trước giờ xuất kích tham gia chiến dịch Tết Mậu Thân 1968 (Ảnh: Tư liệu).

2h45 rạng sáng 31/1/1968 (Mùng 2 Tết Mậu Thân), Đội 11 biệt động độc lập xuất phát từ quán Phở Bình và vài cơ sở ém quân khác, áp sát Tòa Đại sứ Mỹ. Bức tường quá cao, không vào được leo vào được, họ đưa khối TNT 6,75kg đánh bờ tường rào thủng một lỗ lớn. Đội chia thành nhiều mũi tiến công Tòa Đại sứ Mỹ. Theo phương án tác chiến, Ba Đen và Út Nhỏ trực tiếp chỉ huy mũi chủ công đánh thẳng vào khu nhà chính.

Chỉ trong ít phút đầu, lực lượng biệt động làm chủ tầng trệt, thu nhiều vũ khí và bắt giữ một số lính Mỹ. Tuy nhiên, ngay sau đó, quân Mỹ nhanh chóng điều lực lượng quân cảnh, xe bọc thép và trực thăng đến bao vây, phản kích từ bốn phía.

Trực thăng gầm rú trên bầu trời, tìm cách đổ quân xuống nóc tòa nhà. Bên ngoài hàng rào, giữa làn đạn và tiếng trực thăng, các phóng viên quốc tế đội mũ sắt liên tục ghi lại những hình ảnh sẽ xuất hiện trên trang nhất của nhiều tờ báo lớn trên thế giới.

Theo hồi ký của Đại tá Tư Chu, các chiến sĩ biệt động đã bắn trả quyết liệt, buộc chiếc trực thăng đầu tiên không thể hạ cánh. Trước hỏa lực áp đảo của đối phương, anh em chỉ bắn từng loạt ngắn, tiết kiệm từng viên đạn để cầm cự càng lâu càng tốt.

Khi các mũi chiến đấu lần lượt im tiếng vì thương vong, đồng chí Ba Đen và đồng chí Út Nhỏ vẫn bám trụ ở điểm phòng ngự cuối cùng dưới chân cầu thang. Cả hai đều đã bị thương và kiệt sức.

Ông Ba Đen dùng súng ngắn chặn địch từ trên lầu tràn xuống, còn ông Út Nhỏ ôm khẩu AK, bình tĩnh bắn từng phát một mỗi khi lính Mỹ xuất hiện ngoài sân.

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968 - 5

Hình ảnh về cuộc tập kích Tòa Đại sứ Mỹ tháng 1/1968 trên tạp chí Life (Ảnh: Sách "Biệt động Sài Gòn").

Giữa làn khói đặc quánh và tiếng súng vừa tạm lắng, Út Nhỏ quay sang người đồng đội Ba Đen, gõ nhẹ vào mặt đồng hồ rồi mỉm cười vì đã cầm cự vượt thời gian được giao phó. Trong thời khắc ngàn cân treo sợi tóc, Út Nhỏ dường như không màng đến cái chết. Đối với người chỉ huy, còn niềm vui nào lớn hơn khi đơn vị mình đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.

Chỉ vài phút sau, từ tầng trên, quân Mỹ liên tiếp ném lựu đạn xuống. Ngay loạt đầu tiên, Út Nhỏ bị thương nặng rồi hy sinh. Đến 9h sáng, quân Mỹ hoàn toàn kiểm soát được Tòa Đại sứ. Nhưng những gì diễn ra trong gần 6 giờ giao tranh đã khiến chính phía bên kia chiến tuyến phải thừa nhận sự quả cảm của lực lượng biệt động.

Trong cuốn Tết (NXB Tổng hợp TPHCM, dịch giả Hà Nguyễn), nhà báo Mỹ Don Oberdorfer - người có mặt tại Sài Gòn trong Tết Mậu Thân 1968 - dẫn lời Đại tá Jacobson kể lại rằng các chiến sĩ biệt động Việt Nam đã bám trụ sau những bồn hoa, góc tường trong khuôn viên Tòa Đại sứ để liên tục đánh trả hỏa lực ngày càng dữ dội của quân Mỹ.

"Suốt đêm hôm ấy, Đại tá Jacobson, người từng trải bao chiến trận, chốc chốc lại nhìn những người lính Việt Cộng từ chiếc cửa sổ biệt thự của ông nằm sau Tòa sứ quán. Ông có ấn tượng sâu sắc về sự dũng cảm phi thường của họ trong chiến đấu. Chẳng một ai trong số họ tỏ ra có một chút gì nao núng hay chịu đầu hàng", Don Oberdorfer viết.

Kết thúc trận đánh, toàn bộ thành viên đội 11 đều hy sinh, riêng đồng chí Ba Đen chỉ bị đạn sượt vào hông, may mắn sống sót. Như vậy là, người đội trưởng Út Nhỏ đã thực hiện trọn vẹn lời hứa trước giờ xuất kích: "Đánh đến người cuối cùng".

Hành trình tìm lại tên thật của Út Nhỏ

Út Nhỏ không phải tên thật của vị đội trưởng Đội 11 biệt động đánh Tòa Đại sứ Mỹ. Đó là bí danh ông mang trong suốt những năm hoạt động tại Quân khu Sài Gòn - Gia Định.

Suốt hơn nửa thế kỷ sau trận đánh, hai chữ "Út Nhỏ" xuất hiện trong hồi ký của đồng đội, trong những trang sử về Tết Mậu Thân. Nhưng phía sau bí danh ấy là ai, quê ở đâu, tên thật là gì... vẫn là khoảng trống chưa có lời giải.

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968 - 6

Bà Nguyễn Thị Bích Nga - Chủ nhiệm CLB Truyền thống Kháng chiến Khối Biệt động Sài Gòn - Gia Định - trong cuộc gặp phóng viên Dân trí (Ảnh: Bích Phương).

Cách căn nhà của ông Hồ Duy Hùng khoảng 9km, trên đường Hưng Phú (phường Chánh Hưng, TPHCM), bà Nguyễn Thị Bích Nga - Chủ nhiệm CLB Truyền thống Kháng chiến Khối Biệt động Quân khu Sài Gòn - Gia Định - cũng đang lật giở những tập hồ sơ cũ. Thời gian này, khi Bộ Tư lệnh TPHCM thực hiện quá trình quy tập hài cốt liệt sĩ ở Công viên Lê Thị Riêng, đêm nào bà cũng nghĩ về những đồng đội đã ngã xuống.

Suốt nhiều năm, người phụ nữ 75 tuổi cùng đơn vị bà lặng lẽ đi tìm tên tuổi cho 49 chiến sĩ biệt động còn thiếu hồ sơ để được công nhận liệt sĩ. Trong số đó, Út Nhỏ là trường hợp khiến bà xúc động nhất.

"Tất cả cán bộ chiến sĩ biệt động hoạt động bí mật nên hầu hết đều dùng bí danh, không kê khai quê quán hay thân nhân. Đợt 1 Tết Mậu Thân, đơn vị chúng tôi có 88 cán bộ chiến sĩ tham gia, trong đó có 61 người hy sinh. Sau hòa bình, 12 người đã được công nhận là liệt sĩ nhờ có giấy báo tử, xác nhận được nhân thân, còn 49 người chưa đầy đủ hồ sơ, không có họ tên thật, không có thông tin", bà Nga chia sẻ.

Cuối năm 2025, khi chỉ còn ít thời gian để hoàn thiện hồ sơ trình Bộ Nội vụ, bà Nga quyết định lật lại toàn bộ những tập báo, kỷ yếu cũ một lần nữa.

Giữa hàng chồng tài liệu, một bài báo đăng trên báo Cựu chiến binh TPHCM từ 16 năm trước bất ngờ thu hút sự chú ý. Tiêu đề ngắn gọn: "Người đội trưởng đơn vị tấn công Tòa Đại sứ Mỹ Tết Mậu Thân đã có họ tên".

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968 - 7

Bà Nga mở tấm ảnh chụp bài báo bà tìm được vào cuối năm 2025 (Ảnh: Bích Phương).

Bài báo thuật lại việc Đại tá Tư Chu nhiều năm trước đã lần tìm được gia đình người chiến sĩ mang bí danh Út Nhỏ, qua người em gái của ông Út Nhỏ là bà Sáu Nhỏ.

Tìm được người em gái, mọi người mới biết Út Nhỏ tên thật là Bùi Văn Ráng, sinh năm 1928, quê huyện Cần Giuộc (Long An cũ). Ông nhập ngũ năm 1947, tập kết ra miền Bắc năm 1954. Năm 1966, ông về miền Nam chiến đấu và là cán bộ thuộc Ban Quân báo Sài Gòn - Gia Định.

"Tôi ngỡ ngàng. Hóa ra anh Tư Chu đã xác minh được từ rất lâu rồi. Nhưng anh ấy chưa kịp nói với chúng tôi thì qua đời. Bài báo nhỏ, ít người biết, nên đầu mối ấy gần như bị đứt suốt nhiều năm", bà Nga nhớ lại.

Lần theo địa chỉ ghi trong bài báo cũ, bà Bích Nga tìm đến gia đình ông Út Nhỏ. Cha mẹ, các anh chị em ruột của ông Út Nhỏ đều qua đời. Vị đội trưởng Đội 11 chưa từng lập gia đình. Trên bàn thờ gia tiên, người còn chăm nom hương khói cho ông chỉ còn một người cháu dâu.

"Gia đình biết ông hy sinh từ lâu, nhưng không biết ông hoạt động dưới bí danh Út Nhỏ, cũng không biết ông chiến đấu ở đơn vị nào, ngã xuống ở đâu. Sau hòa bình, cha mẹ ông đi tìm con nhiều năm nhưng vô vọng. Đến khi ông bà và các anh chị em lần lượt qua đời, những giấy tờ, tư liệu liên quan đến ông cũng không còn nữa", bà Nga kể.

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968 - 8

Tấm ảnh hiếm hoi của liệt sĩ Út Nhỏ (Ảnh: Đơn vị cung cấp).

Cuộc tìm kiếm ấy cũng diễn ra vào thời điểm nước rút để hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận liệt sĩ cho 49 chiến sĩ biệt động Sài Gòn còn thiếu thông tin.

Theo bà Nga, cơ quan chức năng yêu cầu phải xác minh đầy đủ tên thật, năm sinh, quê quán và quá trình hoạt động của từng trường hợp. Từ bài báo cũ, lời kể của thân nhân, các tài liệu lưu trữ của lực lượng biệt động và nhiều nguồn tư liệu khác, hồ sơ về Út Nhỏ dần được ghép lại.

Tháng 1/2026, ông Bùi Văn Ráng (bí danh Út Nhỏ) cùng 48 chiến sĩ biệt động Sài Gòn hy sinh trong đợt 1 cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân được Nhà nước công nhận là liệt sĩ, truy tặng Bằng "Tổ quốc ghi công".

Trong số 49 trường hợp, ông là người duy nhất xác minh được đầy đủ nhân thân.

Bà Nga lặng người khi nhắc đến điều còn dang dở.

"Ông Út Nhỏ đã có Bằng Tổ quốc ghi công, nhưng gia đình không còn ai thuộc diện được hưởng chế độ. Người cháu ruột gọi ông bằng cậu cũng đã mất. Giờ chỉ còn người cháu dâu thay mặt gia đình thờ cúng ông...", bà nói.

Nếu hành trình của bà Bích Nga góp phần trả lại tên thật và quê hương cho người chiến sĩ mang bí danh Út Nhỏ, thì những tư liệu mà ông Hồ Duy Hùng dày công sưu tầm suốt hơn 20 năm cũng giúp lấp đầy một khoảng trống khác: vai trò thực sự của ông trong trận đánh Tòa Đại sứ Mỹ.

Trước đây, nhiều tư liệu thường nhắc Ba Đen là chỉ huy chính của Đội 11. Thông tin cụ thể về Út Nhỏ rất ít ỏi. Cho đến nay, nhiều người vẫn không biết Út Nhỏ mới chính là đội trưởng phụ trách tổ chức của nhóm biệt động đánh Tòa Đại sứ Mỹ.

Theo ông Hùng, năm 2003, thông qua một cựu binh Mỹ quen biết ở lớp học tiếng Anh, ông tiếp cận bộ hồ sơ giải mật của Trung tâm Thẩm vấn quân sự hỗn hợp (CMIC) - cơ quan chuyên khai thác tù binh của quân đội Mỹ. 

Đọc tài liệu, ông Hùng nhận thấy nhiều chi tiết trước đây ít được biết đến về vai trò của Út Nhỏ.

Theo hồ sơ CMIC, từ tối 28/1 đến rạng sáng 31/1/1968, hầu như toàn bộ quá trình chuẩn bị cho trận đánh đều do Út Nhỏ trực tiếp tổ chức và điều hành.

Chính ông Út Nhỏ là người vận chuyển vũ khí, bố trí các điểm hẹn, phân công lực lượng, liên lạc với các cơ sở cách mạng và giao nhiệm vụ cho từng tổ chiến đấu. Ngay cả Ba Đen - người sau này được biết đến là chỉ huy duy nhất sống sót - cũng hoạt động theo kế hoạch do Út Nhỏ sắp xếp. 

Những tài liệu này giúp làm rõ hơn vai trò của Út Nhỏ. Ông không chỉ là người cầm súng chiến đấu ở mũi chủ công, mà còn là người trực tiếp tổ chức, chỉ huy toàn bộ quá trình chuẩn bị cho trận đánh.

Nỗi day dứt của người ở lại

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ trận đánh Tòa Đại sứ Mỹ, nhưng cũng như nhiều chiến sĩ biệt động hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, hài cốt của Út Nhỏ và các đồng đội vẫn chưa được tìm thấy.

Trận đánh đã khép lại từ sáng 31/1/1968. Nhưng với những người còn sống, có những hành trình chưa bao giờ kết thúc. Đó là chặng đường kiên trì đi tìm tên tuổi cho đồng đội, đi tìm những phần mộ còn thất lạc, để gửi lời tri ân, tưởng nhớ, cũng là đi tìm lời giải đáp cho những gia đình đã chờ đợi suốt hơn nửa thế kỷ.

Trong ký ức những người còn sống sau chiến dịch lịch sử, họ luôn đau đáu nỗi đau, sự day dứt khi nghĩ về những đồng đội đã ngã xuống.

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968 - 9

Sau nhiều năm đơn vị kiên trì lập hồ sơ, tháng 1 năm nay, Chính phủ công nhận 49 chiến sĩ biệt động Sài Gòn hy sinh năm 1968 là liệt sĩ, cấp bằng Tổ quốc ghi công theo đề nghị của Bộ Nội vụ (Ảnh: Bích Phương).

Người duy nhất sống sót sau trận đánh Tòa Đại sứ Mỹ là ông Ba Đen (tên thật Ngô Thành Vân). Bị thương nặng, ông bị quân Mỹ bắt làm tù binh và đưa đi thẩm vấn. Sau Hiệp định Paris năm 1973, ông Ba Đen được trao trả.

Năm 1976, trong một lần ghé nhà của Đại tá Tư Cang (Cụm H.63), ông Ba Đen kể về trận đánh Tòa Đại sứ Mỹ, rồi bất chợt dừng lời. Ông rút một điếu thuốc, đánh diêm rồi khum bàn tay che ngọn lửa, như để giấu đi hai dòng nước mắt vừa trào ra trên gương mặt sạm đen của người lính đã đi qua chiến tranh.

"Nhớ lại, thật xúc động, anh Tư à. Trong trận đánh ấy, tất cả anh em đều hy sinh. Giờ đây chỉ còn lại một mình tôi. 17 người mà hy sinh 16 người.

Hỡi ôi! Không hiểu do phép màu nào mà tôi còn sống. Mỗi lần nhớ lại từng gương mặt trẻ măng, sôi nổi, yêu đời, những người bước vào trận đánh với một tâm hồn thanh thản, không một chút tính toán riêng tư, tôi lại thương anh em mình quá...", người chiến sĩ biệt động nói.

Hơn 50 năm giải mật tên thật vị chỉ huy trận đánh chấn động Mậu Thân 1968 - 10

Công trình Bia tưởng niệm liệt sĩ Biệt động Sài Gòn được khánh thành hồi tháng 1 trong khuôn viên Nghĩa trang Liệt sĩ TPHCM (Ảnh: Ngọc Tân).

Ông Ba Đen mang theo nỗi day dứt ấy cho đến khi đột ngột qua đời vì tai nạn giao thông năm 1978. Đó dường như cũng là nỗi niềm của nhiều người chỉ huy, nhiều đồng đội đã đi qua cuộc chiến.

Như Đại tá Tư Chu, ông Hồ Duy Hùng, bà Nguyễn Thị Bích Nga, những người lính còn sống sau hòa bình, họ không bao giờ lãng quên những đồng chí, đồng đội đã hy sinh. 

Họ tự nhủ phải sống thay phần đồng đội. Mỗi số phận, cuộc đời đồng đội đã hy sinh như được chồng lên, nhân lên bởi những người đã nằm lại.

Hạnh phúc trong hòa bình vì thế cũng nhân lên. Và cả nỗi đau trước những số phận, danh tính còn bỏ ngỏ cũng nhân lên, thôi thúc những người còn sống lặng lẽ đi tìm từng cái tên, từng mảnh tư liệu, từng dấu vết của đồng đội.

Không chỉ được nhắc đến trong các hồi ký của những người trực tiếp tham chiến, trận đánh Tòa Đại sứ Mỹ còn xuất hiện dày đặc trong các tài liệu giải mật, sách nghiên cứu và bài viết của giới học giả, nhà báo phương Tây như một dấu mốc mang ý nghĩa vượt xa quy mô của một trận đánh.

Nhiều ý kiến nhận định biệt động đánh "Tòa Nhà Trắng ở phương Đông" mà chấn động cả Tòa Nhà Trắng ở phương Tây.

Giáo sư sử học Mỹ Larry Berman từng nhận định: "Tháng 1/1968, có hơn nửa triệu lính Mỹ cùng khoảng một triệu quân Việt Nam Cộng hòa, nhưng Sài Gòn vẫn không được bảo vệ. Người dân Mỹ nhìn thấy hình ảnh Tòa Đại sứ Mỹ chìm trong lửa đạn ngay trên màn hình tivi và bắt đầu đặt câu hỏi: Nếu chúng ta đang thắng, tại sao điều này vẫn xảy ra? Cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân đã làm lộ ra rằng toàn bộ cuộc chiến được xây dựng trên cơ sở của một lời dối trá".

Chia sẻ thêm với phóng viên Dân trí, ông Hồ Duy Hùng cho biết, việc tìm lại tên tuổi của Út Nhỏ cũng phản ánh những khó khăn chung trong hành trình xác minh hàng chục chiến sĩ biệt động, quân báo đã hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân.

Sau ngày đất nước thống nhất, các lực lượng biệt động, đặc công và quân báo nội thành được tổ chức, biên chế lại vào các đơn vị chính quy của Quân đội nhân dân Việt Nam. Nhiều cán bộ tiếp tục làm nhiệm vụ mới, một số chuyển ngành, phục viên hoặc trở về quê.

Đặc thù hoạt động bí mật trong thời chiến khiến việc lưu giữ hồ sơ, tài liệu của đơn vị rất hạn chế. Nhiều cán bộ lãnh đạo chỉ nắm thông tin ở từng giai đoạn, trong khi nhiều nhân chứng quan trọng lần lượt qua đời.

Sau chiến tranh, lực lượng phân tán khắp cả nước, điều kiện đi lại, kinh phí và công tác sưu tầm tư liệu đều gặp nhiều trở ngại. Vì vậy, việc xác minh nhân thân, quá trình hoạt động, những chiến công cũng như sự hy sinh của nhiều cán bộ, chiến sĩ kéo dài qua nhiều thập kỷ.