LTS: Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ (1926-2000) là một trong những bậc thầy kiến trúc của Việt Nam thế kỷ XX. Cả cuộc đời ông là sự kết hợp hoàn hảo giữa nền tảng Nho học Á Đông sâu sắc và tư duy kiến trúc hiện đại phương Tây.
Di sản của KTS Ngô Viết Thụ không chỉ bao gồm số lượng những công trình ông đã xây dựng trên khắp xứ sở, mà còn ở cách ông tìm kiếm bản sắc Việt trong dòng chảy hiện đại, ở trách nhiệm với cảnh quan thiên nhiên và cộng đồng, và bao trùm lên tất cả là lẽ sống vì quê hương, đất nước.
* * *
KIẾN TRÚC
Dinh Độc Lập (Di tích quốc gia đặc biệt):
Dinh Độc Lập là một công trình kiến trúc tiêu biểu do Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế. Công trình được khởi công ngày 1.7.1962 và khánh thành ngày 31.10.1966. Công trình mang phong cách hiện đại kết hợp hài hòa với tinh thần kiến trúc truyền thống Á Đông, thể hiện qua tổng thể mặt bằng, đường nét, biểu tượng và không gian sử dụng.
Phác thảo Dinh Độc Lập của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ năm 1962.
Tổng thể mặt bằng Dinh được bố trí theo hình chữ CÁT (吉), tượng trưng cho sự tốt lành và may mắn. Trung tâm Dinh là Phòng Trình Quốc thư. Tầng thượng được gọi là Tứ phương vô sự lầu, hình chữ KHẨU (口), thể hiện tinh thần đề cao giáo dục và tự do ngôn luận. Chữ Khẩu khi kết hợp với cột cờ chính giữa tạo thành hình chữ TRUNG (中), hàm ý đề cao đức trung kiên trong xây dựng dân chủ.
Các đường nét mái hiên và ban công tạo thành hình chữ TAM (三), gợi quan niệm “dân chủ hữu tam”: Nhân – Minh – Võ, mong muốn đất nước phát triển dựa trên những con người đủ phẩm chất, trí tuệ và bản lĩnh. Ba nét gạch ngang kết hợp với nét sổ dọc hình thành chữ VƯƠNG (王); thêm kỳ đài phía trên tạo nên hình chữ CHỦ (主), tượng trưng cho chủ quyền quốc gia. Toàn bộ mặt tiền với ban công tầng 2, tầng 3, mái hiên và hai cột gỗ tạo thành chữ HƯNG (興), mang ý nghĩa cầu chúc quốc thái dân an, đất nước hưng thịnh.
Thủ pháp thiết kế Dinh Độc Lập của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ.
Vẻ đẹp kiến trúc của Dinh còn được thể hiện qua rèm hoa đá bao quanh tầng 2, mô phỏng những đốt trúc thanh tao – một hình ảnh được cách điệu từ “cửa bàn khoa” của cung điện ở Cố đô Huế. Rèm hoa đá không chỉ tạo điểm nhấn thẩm mỹ mà còn giúp điều hòa ánh sáng tự nhiên.
Rèm hoa đá xung quanh tầng 2 của Dinh Độc Lập.
Không gian nội thất bên trong sử dụng các đường nét thẳng, mạch lạc, thể hiện quan niệm “chính đại quang minh”. Các hành lang, đại sảnh và phòng chức năng được bố trí cân đối, trang nhã và phù hợp với công năng sử dụng.
Khu nhà chính hình chữ T có diện tích mặt bằng 4.500 m², cao 26m, nằm ở vị trí trung tâm khu đất. Công trình gồm 03 tầng lầu, 02 gác lửng, 01 sân thượng, 01 tầng nền và 01 tầng hầm, với tổng diện tích sử dụng 20.000 m² với gần 100 phòng, mỗi phòng đều có chức năng và phong cách trang trí riêng phù hợp mục đích sử dụng.
Phòng họp Hội đồng nội các.
Phòng Trình Quốc thư.
Phòng Giải trí.
Tứ phương vô sự lâu.
Phía trước Dinh là thảm cỏ hình oval đường kính 102m, mang lại cảm giác thoáng đãng và êm dịu cho du khách. Chạy dọc chiều ngang đại sảnh là hồ nước hình bán nguyệt, trong hồ thả sen và súng, gợi nhớ hình ảnh hồ nước thanh bình tại các đình, chùa cổ của Việt Nam.
Toàn cảnh Dinh Độc Lập. Ảnh: Znews
Xung quanh Dinh là hệ thống thảm cỏ, vườn cây cổ thụ, cây kiểng quý và bốn sân quần vợt phía sau khu nhà chính, góp phần tạo cảnh quan xanh mát và hài hòa cho toàn bộ di tích.
Cây cổ thụ và không gian làm sân chơi cho trẻ phía sau Dinh. Ảnh: Trung Dũng
Ngoài khối nhà chính, tại góc phải hướng đường Nguyễn Du có một tòa nhà 2 tầng mang phong cách kiến trúc Pháp, được xây dựng cùng thời với Dinh Norodom. Hiện nay, công trình này đang được sử dụng để trưng bày chuyên đề “Từ Dinh Norodom đến Dinh Độc Lập”.
Tòa nhà góc đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa và dường Nguyễn Du.
Phía góc trái theo đường Nguyễn Thị Minh Khai có một nhà bát giác đường kính 4m, xây trên gò đất cao, không xây tường bao, mái ngói cong cổ kính, là không gian nghỉ mát và thư giãn.
Nhà bát giác góc đường Nguyễn Thị Minh Khai và Nam Kỳ Khởi Nghĩa.
Khuôn viên Dinh có diện tích 120.000 m² (300m × 400m), được giới hạn bởi bốn tuyến đường chính:
- Đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa ở phía Đông Bắc (mặt chính của Dinh);
- Đường Huyền Trân Công Chúa ở phía Tây Nam (mặt sau của Dinh);
- Đường Nguyễn Thị Minh Khai ở phía Tây Bắc (bên trái Dinh);
- Đường Nguyễn Du ở phía Đông Nam (bên phải Dinh).
Kiến trúc Dinh Độc Lập là một tổng thể hài hòa giữa hiện đại và truyền thống, thể hiện tư duy sáng tạo của Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ. Công trình không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc về triết lý Á Đông, chủ quyền quốc gia và khát vọng hòa bình – thịnh vượng. (Nguồn: dinhdoclap.gov.vn)
Trung tâm Nghiên cứu Nguyên tử Đà Lạt (Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt):
Trung tâm được xây dựng tại một khu vực có diện tích 21 ha bên đường Nguyên Tử Lực, phía đông bắc trung tâm Đà Lạt. Công trình được khởi công xây dựng từ tháng 4.1961 và được hoàn thành vào tháng 12.1962.
Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt. Ảnh: Wikipedia
Đồ án Trung Tâm Nguyên Tử Lực Đà Lạt được phát triển từ năm 1958, do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ cùng các kiến trúc sư phụ tá Nguyễn Mỹ Lộc, Phạm Quỳnh Lân và Vũ Tòng chịu trách nhiệm thiết kế công trình. Trung tâm công trình được đặt loại lò công nghệ TRIGA Mark II do hãng General Atomics Corporation của Mỹ chế tạo.
Lò phản ứng được đặt tên là DLR-I (Da Lat Reactor-I), đã đạt trạng thái tới hạn vào ngày 26.2.1963 và chính thức đi vào vận hành ngày 3.3.1963 với công suất 250 kW.
Mô hình Trung Tâm Nguyên Tử Lực Đà Lạt. Ảnh: NgoViet Library
Minh họa của Leo - Tản Mạn Kiến Trúc.
Theo đồ án của KTS Ngô Viết Thụ, lò phản ứng DLR-I (Da Lat Reactor-I) sẽ nằm trong mái vòm bê tông hình tròn có đường kính 20m. Xung quanh mái vòm chứa lò nguyên tử trung tâm là các phòng thí nghiệm vật lý và hoá học.
Khoảng trống giữa khung tròn và tòa nhà hình ống chứa lò nguyên tử được sắp đặt như một biểu tượng cho Bát Quái Đồ, trong đó có sự kết hợp giữa lối kiến trúc tối tân của thời đại nguyên tử và các âm hưởng cổ truyền.
Mặt bằng khuôn viên bên trong Trung Tâm Nguyên Tử Lực ngày nay vẫn còn giữ được thiết kế theo mô hình Tiên thiên Bát quái đồ, với quẻ Càn hướng về phương Nam, phù hợp với câu trích từ Kinh Dịch: “Thánh nhân nam diện nhi thính thiên hạ, hướng minh nhi trị”, tạm dịch: “Bậc thánh nhân quay mặt về phương Nam lắng nghe thiên hạ, hướng về cai trị sáng suốt”... (Nguồn: Tản Mạn Kiến Trúc)
Công trình giáo dục – tôn giáo
- Đại học Sư phạm Huế
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế được thành lập năm 1957, là một phân khoa thuộc viện Đại Học Huế. Trước năm 1975, Trường Đại học Sư phạm thuộc viện Đại học Huế là một cơ sở đào tạo giáo viên trung học duy nhất cho các tỉnh khu vực miền Trung và Tây Nguyên. Sau ngày thống nhất đất nước, Trường Đại học Sư phạm được chính thức thành lập theo Quyết định số 426/TTg, ngày 27.10.1976 của Thủ tướng chính phủ, trực thuộc Bộ Giáo dục. Theo Nghị định 30/CP ngày 4.4.1994 của Thủ tướng Chính phủ, Trường Đại học Sư phạm trở thành trường thành viên của Đại học Huế. Tên gọi đầy đủ của Trường là 'Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Huế.
Mô hình Đại học Sư phạm Huế. Nguồn: NgoViet Library
Mang phong cách kiến trúc hiện đại Việt Nam (là kiến trúc của sự hợp lý, khởi nguồn từ chủ nghĩa hiện đại - modernism, loại bỏ trang trí "rườm rà, phù phiếm", đường nét đơn giản, mạnh mẽ, vật liệu hiện đại như bê tông, thép, kính…, kết hợp hài hòa với thiên nhiên và điều kiện khí hậu), công trình là tác phẩm của KTS Ngô Viết Thụ. Điểm nhấn đặc biệt của công trình là hai dãy giảng đường chính, thiết kế theo hình chữ Y. Kiểu thiết kế này không chỉ độc đáo về thẩm mỹ mà còn tối ưu không gian, giúp mảng xanh có thể "len" vào nhiều hơn, khiến công trình như lọt thỏm giữa bốn bề cây xanh, tách biệt khỏi ồn ào, bụi bặm ngoài đường. Giảng đường với nhiều cửa sổ lớn giúp thông gió, sáng tự nhiên, tiết kiệm năng lượng.
Đại học Sư phạm Huế Nguồn: © Alexandre Garel
Bông gió (brise-soleil, còn gọi là hoa gió) là một trong những đặc trưng của kiến trúc nhiệt đới, giúp giảm thiểu ánh nắng mặt trời trực tiếp, tạo hiệu ứng ánh sáng và bóng đổ độc đáo. Ở công trình này, mảng tường gạch bông gió dọc hành lang và bức tường vàng nhuốm màu thời gian tạo hiệu ứng thị giác thú vị khi ánh nắng chiếu qua. Cầu thang xoắn ốc là đường cong làm "mềm" lại những nét thẳng, chắc của công trình và cũng là góc chụp hình "sống ảo" yêu thích của giới trẻ. (Nguồn: Thanh Niên)
- Trường Trung học Kiểu mẫu Huế
- Học viện Quốc gia Nông nghiệp, Thủ Đức (Đại học Nông Lâm TP.HCM)
- Nhà thờ chính tòa Phủ Cam, Huế
- Nhà thờ Bảo Lộc
- Nhà thờ Chánh tòa Vĩnh Long
- Việt Nam Quốc Tự
Nhà thờ Phủ Cam. Nguồn: NgoViet Library
Nhà thờ Chánh tòa Vĩnh Long. Ảnh: Wikipedia
Khách sạn và công trình dịch vụ
- Khách sạn Hương Giang I, Huế
- Khách sạn Hương Giang II (Century Hotel), Huế
- Khách sạn Majestic (trùng tu toàn diện, thêm hai tầng phục vụ hội nghị quốc tế)
- Khách sạn Chợ Đà Lạt
Khách sạn Majestic. Ảnh: majesticsaigon.com
Khách sạn Hương Giang I, Huế. Ảnh: tripadvisor.com.vn
Trụ sở và công trình công cộng
- Trụ sở Ty Thủy lợi Đắk Lắk (nay là Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn)
- Nhà khách tỉnh Tiền Giang, Mỹ Tho
- Trụ sở Hàng không Việt Nam
- Trụ sở Việt Nam Hàng hải Thương thuyền
- Trung tâm Nghiên cứu và Huấn luyện Hợp tác xã
- Tòa nhà USOM
- Trụ sở Công ty Liên hợp Xuất nhập khẩu Vĩnh Phú
- Tòa Đại sứ Việt Nam tại London (Anh)
Khu công nghiệp và nhà máy
- Khu kỹ nghệ An Hòa Nông Sơn, Quảng Nam
- Khu kỹ nghệ Sicovina – Phong Phú (nay là Nhà máy dệt Phong Phú)
- Nhà máy Sicovina, Đà Nẵng
- Nhà máy Eternit (Fibro ciment), Biên Hòa
- Nhà máy Sữa hộp Foremost, Biên Hòa
Nhà ở và cư xá
- Chung cư Tòa Đại sứ Pháp, Sài Gòn
- Khu Cư xá Giáo sư Đại học, Huế
- Khu Cư xá Kiểu mẫu Tân Thuận
- Biệt thự Ưng Thi, Biệt thự Ngô Viết Thụ, Biệt thự Nguyễn Ngọc Thơ
- Biệt thự Khoa trưởng Đại học Sư phạm Huế
- Biệt thự Trần Lệ Xuân, Đà Lạt
- Các nhà phố mẫu A–E quanh Chợ Đà Lạt
- Nhà phố Vạn Kim
- Nhà ở tiền chế aérolith kiểu mẫu.
Biệt thự ông bà Ưng Thi. Nguồn: NgoViet Library
Biệt điện Trần Lệ Xuân tọa lạc ngay trung tâm thành phố Đà Lạt (Lâm Đồng), được khởi công xây dựng từ năm 1958. Ảnh: BTC/Thanh Niên
Chung cư Tòa Đại sứ Pháp tại Sài Gòn. Nguồn: © Alexandre Garel )
Nội thất sảnh Chung cư Tòa Đại sứ Pháp tại Sài Gòn. Nguồn: © Alexandre Garel
Y tế – thương mại – hạ tầng
- Bệnh viện Đa khoa 500 giường tỉnh Sông Bé (nay là Bình Dương)
- Trung tâm thương mại Crystal Palace (Thương xá Tam Đa)
- Câu lạc bộ Thủy thủ, Quảng Ninh
- Tháp điều áp của Sài Gòn Thủy Cục (SAWACO)
Tháp cắt áp cao 46 m nằm trên đường Điện Biên Phủ, phía bên kia bờ kênh là quận 1. Ảnh: Đình Văn/Vnexpress
Quần thể kiến trúc
- Quần thể Chợ Đà Lạt (chợ, cầu nổi, đại lộ, công viên, khách sạn, khu phố lầu)
- Quần thể kiến trúc phía Đông Nam Sông Hương, Huế (ĐHSP Huế, Trung học Kiểu mẫu, biệt thự Khoa trưởng, Khách sạn Hương Giang I, Century Hotel, quy hoạch cảnh quan ven sông)
- Quần thể Việt Nam Quốc Tự và Viện Đại học Phương Nam của Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất
Quần thể kiến trúc phía Đông Nam sông Hương, Huế (Đại học Sư phạm Huế, Trung học Kiểu mẫu, biệt thự Khoa trưởng, Khách sạn Hương Giang I, Century Hotel, Nguồn: NgoViet Library
Công trình cộng tác với KTS trong và ngoài nước
- Đại học Y Khoa (nay là Đại học Y Dược TP.HCM)
- Chợ Đà Lạt
- Chùa Trúc Lâm, Đà Lạt (phác thảo)
- Nhà thờ Bảo Lộc, Lâm Đồng
- Đại giáo đường Syracuse (Ý)
- Cung Nghệ thuật Quốc tế – Cité Internationale des Arts, Paris (Pháp)
- Bệnh viện Vernon, Évreux (Pháp)
- Trung tâm Quốc tế các Nghị sĩ, Paris (Pháp)
Văn phòng Tư vấn Kiến trúc và Chỉnh trang Lãnh thổ, trực thuộc Phủ Tổng thống năm 1962. Nguồn: NgoViet Library
Trước chợ Đà Lạt, 1964. Ảnh: LIFE
Quy hoạnh
- Quy hoạch kết nối Sài Gòn – Chợ Lớn với Trung tâm Đô thị Hành chính mới
- Quy hoạch chỉnh trang Đà Lạt
- Quy hoạch đô thị hai bên Xa lộ Sài Gòn – Biên Hòa
- Quy hoạch Hội chợ Quốc tế tại Thủ Đức
- Quy hoạch Làng Đại học Thủ Đức
- Quy hoạch Viện Đại học Sài Gòn (Thủ Đức)
- Quy hoạch cảnh quan Công trường Mê Linh, bến Bạch Đằng, Sài Gòn
- Quy hoạch Khu Cư xá Kiểu mẫu Tân Thuận
- Quy hoạch Viện Đại học Huế
- Quy hoạch trên 30 tỉnh thành, thị xã, khu đô thị mới miền Nam (1959–1975), trong vai trò thiết kế ý tưởng và định hướng quy hoạch (Văn phòng Tư vấn Kiến trúc và Chỉnh trang Lãnh thổ của KTS Ngô Viết Thụ, trực thuộc Phủ Thủ tướng), phối hợp với Tổng nha Kiến thiết và Thiết kế Đô thị.
Cố vấn quy hoạch
- Quy hoạch chỉnh trang lãnh thổ và kiến trúc, Algérie
- Quy hoạch Thủ đô Hà Nội (đến năm 2000)
- Quy hoạch TP Hải Phòng
- Quy hoạch tỉnh Vĩnh Phú và Khu Đền Hùng
- Quy hoạch tỉnh Quảng Ninh
- Quy hoạch Khu Trung tâm Thị xã Vinh (Nghệ Tĩnh)
- Quy hoạch TP Nha Trang (Khánh Hòa)
- Quy hoạch Đà Lạt và Bảo Lộc (Lâm Đồng)
- Quy hoạch Nam Sài Gòn
- Quy hoạch vùng Đồng bằng sông Cửu Long (bao gồm Đồng Tháp Mười)
- Quy hoạch Đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo.
Một góc khu Nam Sài Gòn nhìn từ trên cao. Ảnh: Znews
Hội họa
- Tranh sơn dầu: Sơn hà cẩm tú, Thần tốc, Đảo Corfu – Hy Lạp, Ngõ Trúc, Đô thị, Trên đồi sương, Dáng mây chiều, Kết hợp.
- Ngoài ra, còn hàng trăm bức tranh sơn dầu và tranh thủy mặc khác.
Tranh sơn dầu “Huyền Cơ”. Nguồn: NgoViet Library
Trong danh sách này, chỉ các công trình không xây dựng tại TP.HCM mới ghi thêm địa điểm cụ thể. Đây chỉ là danh sách chưa đầy đủ các tác phẩm của KTS Ngô Viết Thụ. Do nhiều tài liệu, bản vẽ, hình ảnh và mô hình tại Văn phòng Tư vấn Kiến trúc và Chỉnh trang Lãnh thổ bị thất lạc sau năm 1975 khi văn phòng được tiếp quản, một số công trình chưa thể xác định thông tin chính xác.
TSKH-KTS. Ngô Viết Nam Sơn (tổng hợp, 8.2026)
