Thứ Hai, 22 tháng 6, 2026

KỂ VỀ CHỦ TỊCH QUỐC HỘI KHÔNG CÓ NHÀ RIÊNG

 BẾN LỨC ANH HÙNG 









Cố luật sư Nguyễn Hữu Thọ, người giữ chức Chủ tịch Quốc hội đầu tiên sau ngày đất nước thống nhất 30/4/1975, là một trong những biểu tượng của lòng đoàn kết, lòng yêu nước. Con trai của cố luật sư nói: “Cả đời ba tôi phụng sự nhân dân và đất nước, đến lúc qua đời tài sản không để lại gì, kể cả một căn nhà cho gia đình nhỏ của mình cũng không có”.
“Lớn lên con sẽ hiểu”
Luật sư Nguyễn Hữu Thọ sinh ngày 10/7/1910 tại làng Long Phú, tổng Long Hưng Hạ, quận Trung Quận, tỉnh Chợ Lớn (nay thuộc huyện Bến Lức, tỉnh Long An), trong một gia đình công chức trung lưu. Năm 1921, mới 11 tuổi, Nguyễn Hữu Thọ đã được gia đình gửi sang Pháp học. Năm 1932, Nguyễn Hữu Thọ tốt nghiệp loại xuất sắc và nhận bằng Cử nhân Luật tại Pháp và sau đó, tháng 5/1933, Nguyễn Hữu Thọ rời thành phố Marseille trở lại Sài Gòn.
Luật sư Nguyễn Hữu Thọ mở Văn phòng Luật đầu tiên tại Mỹ Tho, sau đó mở thêm văn phòng tại Vĩnh Long, Cần Thơ. Theo đánh giá thì “Ở tuổi 30, với tài năng và sự chính trực bảo vệ lẽ phải, bảo vệ người yếu thế, luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã nổi tiếng khắp Nam Kỳ”.
Văn phòng luật sư của ông là nơi gặp gỡ, hội tụ của trí thức yêu nước, đặc biệt là sau Cách mạng tháng Tám 1945.
Khi Pháp quay lại muốn xâm lược nước ta một lần nữa, ngày 19/5/1947, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã vận động hàng trăm trí thức nổi tiếng tại miền Nam ký tên vào Tuyên ngôn của trí thức Sài Gòn - Chợ Lớn, yêu cầu chính phủ Pháp thương thuyết với Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa để sớm chấm dứt chiến tranh. Tuyên ngôn này được đăng trên nhiều báo chí trong nước và báo Pháp gây tiếng vang lớn. Tại Việt Bắc, ngày 25/5/1947, Bác Hồ đã viết thư cảm ơn: “Tôi thay mặt Chính phủ cám ơn sự ủng hộ của các bạn… Anh em văn hóa và trí thức phải làm như những chiến sĩ anh dũng trong công cuộc kháng chiến để tranh lại quyền thống nhất và độc lập cho Tổ quốc”.
Ngày 12/1/1950, tại tang lễ Trần Văn Ơn - học sinh trường Petrus Ký bị thực dân Pháp bắn trọng thương qua đời khi đi biểu tình, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã đọc điếu văn trước nửa triệu người là sinh viên, tri thức, thợ thuyền, người lao động. Ông đặt câu hỏi: “Như thế này thì nhân dân ta đã có độc lập và tự do chưa?”. Hàng vạn tiếng hô: “Chưa! Chưa! Chưa!”.
Ngày 16/3/1950, nhân sự kiện Mỹ đưa hai tàu chiến cập cảng Sài Gòn, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã phát biểu tại cuộc mít tinh khổng lồ, phản đối Mỹ can thiệp vào nước ta. Sự kiện này được xem là dấu mốc đầu tiên trong hành trình chống Mỹ xâm lược Việt Nam và cũng là nguyên nhân trực tiếp khiến ông bị chính quyền tay sai bù nhìn bắt giam.
Ông Nguyễn Hữu Châu, con trai cố luật sư Nguyễn Hữu Thọ bùi ngùi nhớ lại: “Tôi thương ba tôi, vì cuộc đời ba tôi là một trí thức, một luật sư mà nhiều năm chịu tù đày, bị đánh đập suýt chết. Tôi sẽ không bao giờ quên ấn tượng của một đứa trẻ mười tuổi mà chỉ mong đến ngày để vào nhà tù thăm ba”.
Ông Nguyễn Hữu Châu kể: “Tuổi thơ của tôi thật ngắn ngủi, năm 8-9 tuổi ở với ba tại văn phòng luật thuê mượn, nơi các nhà cách mạng như Nguyễn Thị Bình, bà Đỗ Duy Liên thường qua làm việc. Ông cụ dậy sớm, đi mua đồ ăn sáng cho gia đình, rồi chở tôi đi học. Rồi ba tôi bị bắt, bị tù đày liên miên hết miền Nam ra miền Bắc rồi về miền Trung. Lúc ấy tôi còn nhỏ lắm, còn chưa biết gì. Thăm ba ở tù, tôi trách: “Ba cứ đi tù hoài!”, ba nói: “Sau con lớn, con sẽ hiểu cho ba”.
Tưởng chết trong tù
Ông Nguyễn Hữu Châu kể: “Một lần gia đình chúng tôi đi xe đò xuống thăm ba bị giam ở Phú Yên. Nó đánh ông tưởng chết. Đánh hộc máu, do ông không chịu chào cờ địch, ông lại còn chào cái sào phơi quần áo! May nhờ có bác sĩ giỏi cứu sống. Chúng tôi nhận điện, nghe nói ông bị bệnh nặng ra Củng Sơn đưa về, tưởng ông đã qua đời vì anh em khác đấu tranh đã bị đánh chết rồi. Trên chuyến xe chở ông về Tuy Hòa chữa bệnh, ba ngồi trên võng da bọc xương, tôi ngồi bên cạnh. Tôi thương ba nhưng không biết nói ra thế nào. Tới Tuy Hòa, tổ chức có mua cái radio cho ông nghe, ông lạc quan lắm. Ông chỉ biết làm việc có lợi cho dân thôi”.
Theo tài liệu của Ban tuyên giáo TPHCM thì: “Năm 1960 trên toàn miền Nam, đặc biệt là ở Nam bộ nổ ra phong trào Đồng Khởi, là điều kiện chín muồi để cách mạng miền Nam thành lập mặt trận, tập hợp các lực lượng thành một lực lượng chung để chiến đấu giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc. Lúc này, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đang bị lưu đày nơi rừng thiêng nước độc, cho nên cần giải thoát ngay luật sư về với cách mạng. Ngày 10/9/1960, lần giải thoát thứ nhất cho luật sư bất thành vì cơ sở đi đón luật sư bị bắt. Ngày 19/6/1961, ta tổ chức vũ trang tấn công quận lỵ Củng Sơn để đón luật sư nhưng không thành vì địch đã đưa ông về thị xã Tuy Hòa. Phải đến ngày 30/10/1961, lần giải thoát thứ ba, mới đón được luật sư từ Phú Yên về căn cứ Bắc Tây Ninh”.
“Sau khi luật sư Nguyễn Hữu Thọ được giải thoát, từ ngày 16/2 đến ngày 3/3/1962, tại căn cứ Kà Tum - Tây Ninh, Đại hội lần thứ nhất Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam (MTDTGPMNVN) đã được tiến hành và bầu ông làm Chủ tịch Mặt trận, thông qua Báo cáo chính trị và công bố Chương trình hành động bổ sung của Mặt trận. Từ đây cho đến khi thống nhất đất nước, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ làm Chủ tịch Mặt trận Dân tộc giải phóng Miền Nam Việt Nam liên tục trong 15 năm” (Tài liệu đã dẫn).
Ông Nguyễn Hữu Châu kể: “Chúng tôi đọc báo mới biết ba tôi đã được giải thoát và làm Chủ tịch MTDTGPMNVN. Nhưng điều đó cũng đồng nghĩa sự an nguy của chúng tôi trong nội thành bị đe dọa. Năm 1962, tôi bắt được liên lạc của cách mạng và ra chiến khu làm phát thanh viên của đài phát thanh, làm công tác Đoàn. Trong khi má tôi bị bệnh thì vẫn ở trong ngôi nhà mướn chỉ rộng 20m2, hai em gái là Trân và Thủy thì tìm cách sang Pháp để tránh sự đàn áp của kẻ thù”.
Đời cách mạng đẹp lắm
Từ một thanh niên trí thức nội thành giỏi cả tiếng Anh tiếng Pháp, anh Nguyễn Hữu Châu dấn thân vào con đường kháng chiến và cũng là để tìm gặp lại cha mình sau nhiều năm xa cách.
“Tôi ra Củ Chi, tham gia chống càn, chiến đấu, tải đạn, suýt chết mấy lần do bị B52 rải thảm. Đến khi vào tới Trung ương Cục, được tổ chức cho gặp ba một tuần. Ba tôi dặn: Con lo hoàn thành nhiệm vụ, cấp trên giao nhiệm vụ gì thì cố gắng làm thật tốt”.
Anh vào gặp cha mình vào lúc địch tung 45.000 quân bao vây càn quét Trung ương Cục với tuyên bố: “Sẽ đưa Nguyễn Hữu Thọ về lại Sài Gòn”.
Anh Châu nhận xét: “Tôi còn khá trẻ, nhưng quan sát tôi thấy ba tôi là người lãnh đạo cao nhất, nhưng ăn uống sinh hoạt như mọi người khác, có chăng chỉ nhỉnh hơn chỗ thỉnh thoảng ba có chút cà phê uống buổi sáng để tỉnh táo viết lách. Có lẽ cà phê mua từ Campuchia. Trong khi đó thì lính Mỹ đi trận mà tắm bằng nước sạch đem từ Philippines qua, đến đâu thì đem cả gái theo để giải trí. Tôi nghĩ rằng, Mỹ dù nhiều vũ khí tối tân hiện đại cũng không bao giờ có thể chiến thắng được chúng tôi, dù chúng tôi chỉ có võng dù, cơm vắt”.
Anh Châu nhận xét: “Khi vào chiến khu, tôi mới thấy cha tôi cũng đi tải gạo như mọi người. Cách mạng đẹp lắm! Ai cũng như ai”.
Năm 1969, Bác Hồ qua đời. Luật sư Nguyễn Hữu Thọ dẫn đầu Đoàn đại biểu của MTDTGPMNVN và Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ra Hà Nội viếng Bác Hồ.
Anh Nguyễn Hữu Châu cho biết: “Sau tôi ra Bắc, nghe nói lại rằng, ông Vũ Kỳ kể: “Lúc Bác Hồ gần mất, còn hỏi thư ký Vũ Kỳ: Chú Thọ trong Nam đã ra chưa?”.
Đôi nhẫn cưới làm quà cho con
Ông Nguyễn Hữu Châu cho biết: “Cả cuộc đời cha tôi không biết vun vén gì cho cá nhân mình. Tôi nhớ khi cha tôi ra Hà Nội làm việc, năm 1972 nghe tin tôi cưới vợ trong chiến khu, ông gửi món quà cưới là một cặp nhẫn, có thế thôi. Đám cưới của chúng tôi thật ra cũng chẳng có gì, chỉ tuyên bố, rồi mọi người ăn đậu phộng, uống trà. Cơ quan cho nghỉ mấy ngày để hai vợ chồng tự đào hầm làm nhà ở”.
Tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI diễn ra từ ngày 24/6 đến ngày 3/7/1976, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ được bầu làm Phó Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Sau khi Chủ tịch Tôn Đức Thắng từ trần, ngày 5/4/1980, ông được Quốc hội cử giữ chức quyền Chủ tịch nước. Trên cương vị quyền Chủ tịch nước, ngày 19/12/1980, trước sự chứng kiến của các vị lãnh đạo Đảng, Nhà nước, tại Phủ Chủ tịch, luật sư ký lệnh công bố Hiến pháp 1980.
Ngày 4/7/1981, tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VII, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ được bầu làm Chủ tịch Quốc hội kiêm Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Ông Nguyễn Hữu Châu kể: “Ngày 24/12/1996, ba tôi qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 86 tuổi. Ba tôi qua đời 6 năm, các cơ quan chức năng mới sực nhớ ra ba tôi chưa từng được cấp nhà, chỉ ở nhà công vụ. Khi ấy, các cơ quan hữu quan mới làm thủ tục cấp đất, hỗ trợ tiền xây nhà, để gia đình chúng tôi làm một nơi tưởng niệm và hương khói cho ba tôi”.
Hàng ngày, ông Nguyễn Hữu Châu đều hương khói và chăm nom nhà tưởng niệm trưng bày nhiều hình ảnh tài liệu về cha mình - người luật sư đầu tiên giữ cương vị Chủ tịch Quốc hội.
Trần Nguyên Anh
Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã được Đảng và Nhà nước ta tặng Huân chương Sao Vàng và nhiều huân chương, huy chương cao quý; Nhà nước Liên Xô tặng giải thưởng quốc tế mang tên Lênin và Huân chương Hữu nghị; Nhà nước Cuba tặng Huân chương Đoàn kết chiến đấu; Nhà nước Bungari tặng giải thưởng Dimitrov, Hội đồng hòa bình thế giới tặng Huân chương Jolio Cunie.

Chủ Nhật, 21 tháng 6, 2026

Thăm đường Thánh Mẫu nhớ Tuổi Ngọc

 Đường Thánh Mẫu xưa thuộc ấp Nghĩa Hòa, nguyên là con đường mòn trước nhà thờ Chí Hòa - Sài Gòn. Từ năm 1954, đồng bào Công giáo miền Bắc vào đây lập nghiệp, đường được sửa chữa nâng cấp và đặt tên Thánh Mẫu. Sau 4.1975 đường đổi tên thành Bành Văn Trân. 

Đường Thánh Mẫu chỉ dài khoảng gần 1 cây số rưỡi, qua ngã tư Nghĩa Phát, ngã tư Sao Mai, ngã ba Chữ Đồng Tử, Vân Côi. Xóm anh Nguyễn ở là xóm đạo nằm trong hẻm Phú Lộc. Trong xóm chỉ vài nhà theo đạo Phật bao gồm nhà anh Nguyễn, không kể xóm người Nam gần đó. 

Người Công giáo sống trong xóm khắn khít với nhau, cùng sinh hoạt ở nhà thờ Xây Dựng. Nhà cửa cất san sát, hẻm có duy nhất một cây sung cao lớn ở nhà ông Thoát, che mát cả sân trước ngôi nhà ba gian. Ngoài trái ăn được, vỏ cây sung dùng đốt thành than, giã ra rồi hòa nước sền sệt để thoa trị vết phỏng. Nhớ có lần anh của Nguyễn ra cánh đồng gần đó chơi sau khi có người vừa đốt rác, lửa bên dưới còn cháy âm ỉ nhưng ai đó đã đổ rác mới lên, anh đạp trúng nên bị phỏng chân. Mẹ của Nguyễn phải xin vỏ cây sung nhà ông Thoát về chữa vết phỏng. 

Trong xóm có nhiều con nít cùng trang lứa nên trò chơi rất phong phú, nhất là cánh đồng ở gần đó có thể chơi đá banh, đánh khăng, bắn bi (bi lỗ, bi hầm, bi tam giác) hay đá cá, đá dế, thả diều, câu cá, câu ếch, bắn chim, bắn ổi xoài… Trung tâm ăn vặt trong xóm là trước dãy nhà ba căn chắn ngang cuối hẻm với đủ các món từ các loại chè, khô, khoai bắp...  Tết đến thì chơi đánh bài, bầu cua tôm cá hoặc theo người lớn xem nấu bánh chưng. Trung Thu làm lồng đèn, Noel xúm lại giúp làm hang đá lớn ở nhà thờ.  

Nhà thờ Chí Hòa - một trong bảy ngôi nhà thờ, tu viện xưa nhất đất Sài Gòn - Gia Định - Chợ Lớn tọa lạc trên đường Thánh Mẫu xưa (nay thuộc khu đất số 149 đường Bành Văn Trân, TP.HCM). Ảnh: CTV

Giữa thập niên 1960, xe ngựa chở rau củ nông sản chạy lốc cốc mỗi ngày qua lại trên đường Lê Văn Duyệt từ Hóc Môn, Bà Quẹo về phía Sài Gòn. Trong hẻm cà phê Thăng Long (tên khác của hẻm Phú Lộc) chỉ có nhà trưởng ấp Nghĩa Hòa, ông Đinh Văn Thuấn là nhà xây. Quán cà phê Thăng Long trong xóm là nhà trệt, tường xây, lợp mái tôn, phía trước bán cà phê ở đầu hẻm và phía sau để ở có cửa thông ra hẻm. Thời đó một số nhà thích làm sân lộ thiên phía sau nhà có hồ chứa nước mưa. Từ đường Thánh Mẫu ra đường Lê Văn Duyệt, nếu quẹo trái ra phía ngã ba Ông Tạ và ngã tư Bảy Hiền, quẹo phải thì ra khu Hòa Hưng, Ngã Sáu rồi thẳng đến trung tâm Sài Gòn. Từ khu ba căn ra tiệm điện Nhật Quang có ngõ quẹo phải ra cánh đồng và khu vườn rau Lộc Hưng. Qua cánh đồng là cư xá Bắc Hải có lối vào từ đường Lê Văn Duyệt. Có thể đi qua các thửa ruộng của người dân đến khu Bắc Hải.

Nhà in báo Xây Dựng và tờ tuần san Tuổi Ngọc

Địa chỉ nổi bật nhất trong đường Thánh Mẫu mà cả Sài Gòn đều biết là nhà in - tòa soạn báo Xây Dựng, nơi từng in nhiều báo và tạp chí nổi tiếng miền Nam. Nhà thơ - ký giả Phạm Chu Sa viết trên Facebook về địa chỉ này khi nơi làm việc của ông, tuần san Tuổi Ngọc chuyển về đây năm 1973: “Trước 1975, đối diện nhà in Xây Dựng có quán cà phê Thăng Long với hàng chữ nổi bật dưới tên bảng hiệu: “20 năm danh tiếng”.

Nhà in Xây Dựng chủ yếu in nhật báo Xây Dựng nhưng cũng có in thêm một số tạp chí khác như Văn Học, Đối Diện, Tuổi Ngọc… Tạp chí Đối Diện do linh mục Chân Tín chủ biên nhưng thiên tả gần như công khai, nhiều lần bị chính quyền tịch thu và truy tố cùng với tạp chí Trình Bày do một số trí thức tên tuổi - cũng thiên tả - chủ biên. Khoảng giữa năm 1973, cảnh sát đột kích nhà in “hốt” tạp chí Đối Diện vừa in xong do nội dung có bài viết thiên tả lộ liễu hay sao đó. Đúng lúc tuần báo Tuổi Ngọc đang in nên bị “văng miểng”, cảnh sát hốt trọn tất cả ấn bản Đối Diện đã in và Tuổi Ngọc đang in!

Sau đó Tuổi Ngọc phải “di tản chiến thuật” sang nhà in báo Hòa Bình do linh mục Trần Du làm chủ nhiệm và người em Trần Hữu Quỳnh làm chủ bút. Linh mục Nguyễn Quang Lãm là chủ nhiệm kiêm chủ bút nhật báo Xây Dựng, viết báo với bút danh Thiên Hổ rất nổi tiếng. Ông rất có uy, chính quyền cũng ngại đụng tới ông. Nhưng nhà in của ông in báo thiên tả thì cảnh sát không nương tay.

Ông linh mục - nhà báo Thiên Hổ - Nguyễn Quang Lãm người cao lớn, da ngăm đen, chuyên mặc áo sơ mi ca rô ngắn tay, tự tay lái xe hơi đến tòa soạn. Bên cạnh nhà in là nhà nguyện nhỏ, mỗi sáng chủ nhật cha Lãm đến giảng đạo và làm phép giải tội cho các con chiên sống quanh đó”.

Nhà văn - họa sĩ Đinh Tiến Luyện (thư ký toà soạn tuần san Tuổi Ngọc trước 4.1975) vừa từ Mỹ về Việt Nam thực hiện triển lãm cá nhân đầu tiên “Một thời tuổi ngọc”, từ ngày 20 - 27.5.2026 tại TP.HCM. Ảnh: CTV

Bài viết từ năm 1973 của nhà văn Từ Kế Tường - cũng trong nhóm làm tờ Tuổi Ngọc - giúp hình dung chi tiết hơn: “Tòa soạn lúc bấy giờ mới dời về 9B/15 Thánh Mẫu. Một con đường nhỏ rẽ từ đường Lê Văn Duyệt nối dài. Hôm đầu tiên dong xe tìm địa chỉ này tôi tưởng như đi về một vùng xa xôi nào lắm. Con đường chạy hoài, giữa những thứ xe cộ chằng chịt nối đuôi nhau và bụi bặm mờ cả mắt. 9B/15 Thánh Mẫu. Tôi tìm ra nó giữa một cơn mưa nhỏ của buổi sáng.

Đứng ở đầu đường Thánh Mẫu có thể nhìn thấy rõ tấm bảng hiệu nhật báo Xây Dựng cao lêu nghêu nơi đầu cánh cổng sắt. Tấm bảng đã ngả màu tróc sơn, buồn thiu có lẽ từ ngày nhật báo này tự đình bản. Con đường nhỏ, tráng nhựa nhưng vẫn còn đầy ổ gà đọng nước. Bên tay mặt có quán cà phê Thăng Long, tay trái có nhà sách Ngọc Lan. Điều đặc biệt là chỉ một khoảng đường ngắn thôi nhưng có đến vài nhà làm kem. Đi qua những nơi ấy nhìn và nghe được tiếng động cơ quay xình xịch như một khu kỹ nghệ”. 

Ông tả bên trong: “Một căn phòng nhỏ bề ngang rộng hơn bề dài. Chia ra làm hai, một bên dành cho tòa soạn một tờ tuần báo khác. Bên còn lại, rộng hơn, kê được hai cái bàn dài lớn, ba chiếc ghế sa lông bọc nệm cao su. Một tủ sắt. Hai lối đi. Ba chiếc ghế ngồi có thành dựa. Đó là “giang sơn” mới của anh em Tuổi Ngọc: Duyên Anh, Đinh Tiến Luyện, Phạm Đình Thống, Từ Kế Tường. Nếu so sánh hai tòa soạn cũ và mới, 38 Phạm Ngũ Lão và 9B/15 Thánh Mẫu thì 9B/15 rộng rãi hơn, thoải mái hơn nhưng lại ở quá xa Sài Gòn, mỗi lần anh em muốn tới thăm cũng rất ngại. Vì thế nên tòa soạn thường vắng vẻ”. 

Tuy vậy, ông lạc quan: “Hy vọng đây là vùng đất tốt cho Tuổi Ngọc cắm dùi. Bên cạnh có quán cà phê Thăng Long đông khách. Những nhà làm kem ăn nên làm ra, Tuổi Ngọc sẽ “dựa hơi” mà cũng ăn nên làm ra chăng?... 9B/15 Thánh Mẫu. Tự nhiên cái địa chỉ đáng yêu này và mùa mưa mới kéo tôi về với Tuổi Ngọc để kịp ngày thổi tắt hai ngọn nến mừng sinh nhật đã trở thành một địa chỉ hoa” (bài Sinh nhật mùa mưa, tuần san Tuổi Ngọc số 104, ngày 31.5.1973).

Tòa soạn báo Tuổi Ngọc ở đó một thời gian ngắn rồi lại chuyển đi nơi khác.

Nhà in và tòa soạn báo Xây Dựng trong hẻm là kỷ niệm tuổi thơ với Nguyễn. Hồi nhỏ, anh thường qua đó hằng ngày xin mấy trang truyện tranh Superman và Spiderman (can lại từ truyện tranh gốc để đăng) mang về đọc. Khi tòa báo đóng cửa, phần giáp với các căn nhà ở hẻm Phú Lộc chuyển qua làm các lớp học vườn trẻ.

Những đổi thay

Đến giờ, sau gần năm mươi năm sống ở xứ người, Nguyễn vẫn nhớ như in những ngày sống trong hẻm này cho đến năm 1978 lúc rời xa đất nước. Tuy xóm đa số là người Bắc nhưng trong xóm có một khu người Nam vây tường chung quanh.

Trong khu này có gia đình bác Tốt dạy đàn guitar “mô-đẹc” (modern). Bác lập ra một ban nhạc trẻ với hai cậu con trai và thêm hai thanh niên cũng trong khu đó. Ban nhạc có đủ tay trống, guitar bass, guitar điện và organ. Trong xóm còn có ban kèn thổi đám ma do một người con nhà bà Chánh Năng làm trưởng ban, thu hút tới 6 thanh niên trong xóm gia nhập. Nghe nói sau này ban kèn còn qua Campuchia và Thái Lan hành nghề. Người duy nhất trong xóm có chút tiếng tăm về âm nhạc là anh Bảo Ngọc dạy guitar classic cho Nguyễn năm lớp 8 và 9. Trước năm 1975, có lần anh trình diễn một Recital ở Hội Việt Mỹ.  Hôm sau có bài báo với tựa đề: Bảo Ngọc - Tiếng đàn bật máu! nói về sự thành công của buổi diễn. Khi xong, đầu ngón tay phải gảy đàn của anh có ngón rướm máu.  

Trên cánh đồng gần vườn rau Lộc Hưng có một gia đình người gốc Hoa là chú Tỷ có nhiều ruộng nhất ở đây. Trên đồng người dân trồng rau, bí, mướp, đậu, khoai, rau thơm, ớt, sả cung cấp cho chợ Nghĩa Hòa, chợ Bắc Hải và chợ Ông Tạ.   

Dấu vết chiến tranh trước 1975 lan dần đến mọi nhà dù sống ở vùng đô thị. Nguyễn có người cậu ruột tên Hoài đi lính Việt Nam Cộng hòa và bị thương. Cậu mất một mắt và miểng đâm sâu dưới da, được xem là may mắn khi bao nhiêu thanh niên bỏ mạng. Cậu giải ngũ đi học lại, trở thành kỹ sư hóa học và làm cho hãng dầu hỏa Esson của Mỹ. Qua năm sau cậu được cấp một căn nhà khá đẹp ở Thủ Đức dành cho sĩ quan cao cấp. Cậu mua một chiếc xe Datsun lên thành phố mua gạo, mắm, đồ tạp hóa về bán thêm ở nhà. Sau này cậu và cả nhà ra nước ngoài. 

Những đứa bé ở đường Thánh Mẫu ngày xưa. Ảnh tư liệu 

Do có cha chết trận, Nguyễn được vào học trường Quốc gia Nghĩa tử dành cho con binh lính tử trận từ niên khóa 1973 - 1974. Trường nằm trên đường Võ Tánh (nay là Hoàng Văn Thụ) đoạn giữa ngã tư Bảy Hiền và Lăng Cha Cả. Trường có 3 phân hiệu: phổ thông, kỹ thuật và tổng hợp (kết hợp chương trình phổ thông, các môn kỹ thuật cho nam, các môn nữ công gia chánh cho nữ và các môn canh nông trồng trọt cho cả nam và nữ). Học sinh ở xa được nội trú. Nguyễn vào phân hiệu tổng hợp, lớp 6. Tháng 4.1975, trường đóng cửa sớm, công bố danh sách học sinh được phần thưởng lớp và phần thưởng toàn trường, trong đó Nguyễn được hạng nhì toàn trường. Nếu mọi chuyện suôn sẻ, phu nhân Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu sẽ trao phần thưởng vào cuối tháng 5.1975. Nhưng chuyện đó đã không xảy ra.

Một hai năm sau ngày 30.4.1975, quán cà phê Thăng Long chuyển thành nơi sản xuất mì sợi khi gạo còn khan hiếm. Khi Nguyễn rời Việt Nam, nhà này vẫn còn sản xuất mì sợi. Chủ tiệm điện Nhật Quang đã ra nước ngoài sau 1975. Mẹ của Nguyễn để tránh đi vùng kinh tế mới (do chưa có việc làm) đã làm cho ông bà Quang Vinh khi tiệm Quang Vinh lớn như một siêu thị trên đường Cách Mạng Tháng Tám - cách ngã ba Ông Tạ chỉ độ hơn chục căn. Khi tiệm cà phê Thăng Long chuyển qua sản xuất mì sợi, bà cũng làm công cho tiệm này một thời gian.  

Sau năm 1975, sinh hoạt văn nghệ nhiều hơn nên ban nhạc nhà ông Tốt có đất dụng võ. Họ đàn hát nhiều bài trong các sinh hoạt thanh niên, nhớ nhất là những ca khúc như Guantanamera, Tình ca du mục, Trường Sơn Đông Trường Sơn Tây…

Khoảng thập niên 1990, Nguyễn trở về thăm lại xóm cũ. Mọi căn nhà trong hẻm Phú Lộc (nay là đường Phú Lộc) và đường Thánh Mẫu cũ bây giờ xây đẹp và cao hơn xưa nhưng có cảm giác bít bùng. Ai cũng xây nhà ra đến mép đường, không còn sân trước. Hàng xóm gần như ai ở nhà đó, không còn cởi mở như trước kia có giỗ chạp là mời nhau hoặc biếu chút đồ ăn. Nguyễn thấy thành phố phát triển tân tiến như những thành phố lớn của các nước văn minh. Điều chưa thay đổi là vẫn còn nhiều người chưa thoát khỏi cuộc sống nhọc nhằn, mọi thứ với họ vẫn xa hoa không với tới. 

Nguyễn có con trai nhỏ. Anh muốn đưa con về chơi để biết nhiều về quê hương, một quê hương đã khác nhưng là nơi anh từng gắn bó cả thời niên thiếu.

Phạm Công Luận

Họa sĩ Đinh Tiến Luyện - hoài niệm về một thời tuổi ngọc

 Chiều 20.5 vừa qua, cơn mưa Sài Gòn bất chợt rơi, làm dịu lại cái nóng ban trưa như lời chào đón những thân hữu trong giới văn nghệ và người thưởng lãm đến dự buổi khai mạc triển lãm tranh “Một thời tuổi Ngọc” của họa sĩ Đinh Tiến Luyện tại Gallery 3B (38/6i Nguyễn Văn Trỗi, Phường Cầu Kiệu, TP.HCM).

    Họa sĩ Đinh Tiến Luyện (giữa) cùng bạn hữu tại khai mạc triển lãm.

    Ấn tượng thuở ban đầu

    Đinh Tiến Luyện được nhiều người biết đến khi ông là thư ký tòa soạn kiêm tác giả truyện và người trình bày cho tờ Tuổi Ngọc, báo dành cho tuổi mới lớn, hồi đầu thập niên 1970. Lúc đó, tôi - người viết bài còn đang học Tiểu học, chưa đọc Tuổi Ngọc nhưng rất thích những bìa báo do ông vẽ.

    Dạo đó, cứ vài hôm, tôi lại đi bộ ra hiệu sách Đoàn Văn đối diện rạp hát Nam Quang, ngay ngã tư Lê Văn Duyệt - Trần Quý Cáp (nay là Cách Mạng Tháng Tám - Võ Văn Tần). Đoàn Văn tuy không phải là hiệu sách lớn nhưng cũng bán đủ các loại sách, báo, là nơi lui tới thường xuyên của học sinh các trường trung học Tân Văn, Tân Việt ở gần đó.

    Tôi thì hôm mua bút chì, hôm mua cục gôm, có hôm chẳng có cớ mua gì nhưng tôi vẫn đến để xem tranh bìa báo Tuổi Ngọc, hoặc đọc “ké” vài trang. Không chỉ là bìa báo, nằm gác chân đọc truyện Bồn Lừa của Duyên Anh, tôi mơ màng thấy mình giống như cậu bé nằm thảm cỏ xanh rờn như trong tranh bìa do Đinh Tiến Luyện vẽ.

    Vài năm sau, khi bắt đầu tập nhạc, tập hát mấy bài đồng dao Chú bé bắt được con công, Ông trăng xuống chơi, nhạc Phạm Duy in trong tập Hoan ca (Songs Of Joy) lại thấy tranh bìa cô bé “mắt to” ngậm nhánh cỏ, có chú chim nhỏ đang hót do Đinh Tiến Luyện vẽ. Thời đó, dưới mắt nhìn của một đứa trẻ, tranh của ông với đường nét đơn giản, màu sắc tươi tắn, vẽ các cậu bé ngây ngô, cô bé mắt to, cảnh thiên nhiên thanh bình đã gợi cho tôi những rung động nhẹ nhàng, êm đềm và khơi dậy giấc mơ hiền hòa.

    Tác phẩm Chim Hoàng.

    Một thời Tuổi Ngọc

    Họa sĩ Đinh Tiến Luyện đặt tên Triển lãm là Một thời Tuổi Ngọc với mong muốn dịp này được gặp lại những văn hữu cùng thời, đã cộng tác với báo Tuổi Ngọc, được gặp lại các đọc giả ngày xưa, nay đã gần bảy mươi và để nhớ lại thời mà họa sĩ gọi là “lưu luyến nhất”. Họa sĩ giới thiệu hơn 60 bức tranh sơn dầu lớn, nhỏ, tương ứng với số năm cầm cọ, được tác giả vẽ trong khoảng hơn ba mươi năm gần đây. Tôi đã có thấy một số tranh của ông đăng trên Facebook. Lần này, những bức tranh ấy được trưng bày trong không gian nghệ thuật với ánh sáng ấm áp làm người/cảnh trong tranh dường như thơ mộng hơn, lãng mạn hơn.

    Đến với triển lãm, người thưởng lãm sẽ ấn tượng ngay với bức chân dung Chim Hoàng, tranh khổ lớn, gam màu vàng rực được treo ở vị trí đẹp nhất trên gian chính của lầu một. Người mẫu chính là người vợ hiền của tác giá, người phụ nữ tảo tần đã cùng ông vượt qua bao thăng trầm hơn bốn mươi năm qua. Có người tiết lộ tác giả đã đặt mức giá cao đặc biệt cho bức này nhằm làm nản lòng các nhà sưu tập và để cuối cùng sau triển lãm ông được ôm tranh về treo ở nhà.

    Tôi chú ý đến hai bức chân dung của hai người đàn ông với gam màu xanh lá được treo kế bên nhau, trong khi hầu hết triển lãm là tranh thiếu nữ. Đó là bức tự họa của tác giả đặt bên trái, còn phía bên phải là chân dung nhà văn Duyên Anh. Sự sắp đặt tranh như gợi nhớ đến thời: tác giả là người phụ tá, được đàn anh Duyên Anh tin yêu, giao nhiều trọng trách, được thỏa chí tự do sáng tạo, những tháng ngày tươi xanh của Tuổi Ngọc.

    Một số tác phẩm trưng bày tại triển lãm.

    Với loạt tranh thiếu nữ huyền ảo được trưng bày, tôi tự hỏi: thiếu nữ ấy bao nhiêu tuổi? Mười lăm hay mười tám? Bằng những nét thanh mềm mại, những gam màu vàng, xanh, tím, đỏ thẫm, tác giả vẽ thiếu nữ không tuổi. Mộng giữa khoảng trời bao dung làm tôi liên tưởng đến nhân vật nữ chính trong truyện dài An Chi yêu dấu của ông, tác phẩm vốn được nhiều đọc giả yêu thích: “Ngồi xuống đây với anh, bé yêu dấu, trên thảm cỏ ngày nào còn xanh kỷ niệm. Hôm qua anh còn mơ thấy bé. Bé trở về thênh thang trong gió, trong môi cười, trong mắt thơ ngây thuở chúng ta còn tung tăng chân chim…”

    Người thưởng lãm như thấy khung cảnh được mô tả trong truyện: "Chi ngồi đó, tóc xõa ngang vai, đôi mắt mở to nhìn ra khoảng sân nắng hanh vàng. Đôi mắt ấy hình như bao giờ cũng chứa đựng một nỗi niềm riêng tư không nói hết, nó mênh mông như mặt hồ và trong veo như một buổi sáng mùa thu. Chi nhìn mà như không nhìn, thấy mà như không thấy, chỉ có sự hồn nhiên là vẫn đậu lại trên đôi môi chúm chím..." Và ở đoạn khác: "Chi đứng đó, giữa một rừng hoa dại, nhìn tôi bằng đôi mắt mở to ngơ ngác. Tôi khẽ gọi thầm trong lòng: 'Anh Chi yêu dấu'. Cái tên ấy nghe sao mà thiết tha, như một tiếng chuông ngân nhẹ trong tâm hồn, khiến mọi khoảng cách giữa chúng tôi như tan biến vào làn gió thoảng."

    Khi được hỏi về mấy bức nude art, ông chia sẻ: “Hơn chục năm gần đây, tôi có nhiều màu vẽ lắm, phần lớn là bạn bè, con cái tặng. Tôi tha hồ vẽ, tự bôi trét theo cách mình nghĩ, chẳng cần biết nó có đúng kỹ thuật hay không. Tôi vẽ một cách tự nhiên, dễ nhìn, tha hồ thử nghiệm. Bạn chẳng cần nghĩ ngợi triết học gì để hiểu, tất cả tôi cứ thế bày ra hết, chỉ thế thôi.”

    ***

    Cách đây hai tuần, trong buổi café ở khu Tân Bình, người họa sĩ ở tuổi tám mươi, vẫn giữ được nét rắn rỏi, đã thổ lộ: “Tôi không xuất thân từ trường vẽ nào. Tất cả là tự mày mò tập vẽ ngay từ nhỏ. Khi làm báo Tuổi Ngọc, cần tranh minh họa và bìa báo nên Chủ nhiệm Duyên Anh giao tôi vẽ luôn cho kịp xuất bản. Độc giả đón nhận thích thú nên tôi làm tới luôn.”

    Tôi và họa sĩ Đinh Tiến Luyện thì có duyên rất bất ngờ. Chuyện là năm 2017, nhận lời mời của Công ty sách Phương Nam, để thực hiện tuyển tập nhạc, tôi đã nhớ ngay cái tên Đinh Tiến Luyện và tìm cách liên lạc với ông (ông định cư ở Hoa Kỳ). Khi tôi ngỏ lời đề nghị ông trình bày và vẽ bìa chỉ với mức thù lao khiêm tốn, ông thẳng thắn trả lời: “Tôi hiểu mức thù lao ở quê nhà mà! Nhưng tôi nhận lời vì tôi thích làm.”

    Ấn phẩm Từ giọng hát Em - Chân dung những nhạc sĩ Trẻ.

    Liên lạc chỉ qua email, công việc thuận lợi, chúng tôi có được ấn phẩm chung Từ giọng hát Em - Chân dung những nhạc sĩ Trẻ và tình thân hữu. Nhớ lại chuyện cũ, ông sôi nổi kể: “Hồi giữa thập niên 1990, lúc đó tôi ở Biên Hòa, anh bạn thân ở Hoa Kỳ gửi tặng bộ computer hiệu Compax (giá thời đó gần 4 cây vàng) thế là tôi lao vào học vi tính ngay. Từ lâu, tôi đã thích dàn trang, làm sách, vẽ bìa, có được máy móc hiện đại, chương trình tân tiến tôi liền mày mò tập làm các kiểu, vẽ trên giấy rồi scan, khi dàn trang gắn vào chỗ nào tùy thích, ảnh chụp hoặc tranh vẽ cũng vậy, chỉnh sửa dễ dàng, không khó khăn như ngày xưa, càng làm càng thấy thích. Tính tới bây giờ, tôi đã layout, vẽ bìa cho gần ngàn quyển dày, mỏng các loại.”

    Khi được hỏi về triển lãm tranh, ông ôn tồn trả lời: “Tôi triển lãm tranh lần này là đầu tiên và chắc cũng là lần cuối cùng.” Tôi nói: “Đã có lần đầu thì có thể có lần sau, anh vẫn tiếp tục vẽ mà.” Ông cười nói: “Bấy lâu nay, tôi vẽ vì đam mê đâu nghĩ gì tới triển lãm. Lần này là được sự khích lệ và giúp đỡ tổ chức của người bạn thân Phạm Chu Sa. Nhân tiện, tôi và bà xã có dịp về thăm gia đình, bạn bè.”

    Về trường hợp của họa sĩ Đinh Tiến Luyện, tôi nghĩ vẽ với niềm đam mê như ông, dù các nhà phê bình đánh giá ra sao, người thưởng ngoạn cảm nhận thế nào, điều đó không quan trọng bởi vì tự thân các bức tranh ấy đã mang cái ĐẸP riêng của nó.

    Hoàng Phương Anh

    Sài Gòn, tháng Năm 2026.

    Thứ Bảy, 20 tháng 6, 2026

    23 năm giải mã người chỉ huy biệt động Sài Gòn

     https://vnexpress.net/23-nam-giai-ma-nguoi-chi-huy-biet-dong-sai-gon-5080206.html

     https://vietnamnet.vn/en/memories-of-tet-offensive-1968-remain-vivid-for-intelligence-chief-2524934.html?utm_source=chatgpt.com

    Từ hồ sơ quân đội Mỹ giải mật, cựu điệp báo Hồ Duy Hùng làm rõ vai trò chỉ huy của liệt sĩ Út Nhỏ trong trận đánh Tòa Đại sứ Mỹ dịp Tết Mậu Thân 1968.

    Đăng ký: Bài đăng (Atom)