Tô Văn Trường
Trong hành trình đổi mới và phát triển đất nước, có những con người không chỉ đứng trước thời cuộc mà còn phải đối diện với những giới hạn của nó. Võ Văn Kiệt – người con của Nam Bộ, vị Thủ tướng được nhân dân gọi bằng cái tên thân thương “Sáu Dân” là một trong những nhà lãnh đạo như thế. Ông nổi tiếng bởi tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Thế nhưng, phía sau những quyết sách mang dấu ấn mở đường là những trăn trở, những va chạm và cả cái giá phải trả của người dám nhìn xa hơn hiện tại.
Bức thư gửi Bộ Chính trị ngày 9/8/1995 không chỉ là một văn bản trao đổi về đường hướng phát triển đất nước, mà còn là minh chứng sắc nét nhất cho tư duy đột phá và tiếng nói trách nhiệm trước vận mệnh dân tộc của ông.
Bức thư 9/8/1995 và tầm nhìn vượt thời đại
Bức thư ngày 9/8/1995 ra đời trong thời điểm đất nước vừa trải qua gần một thập niên đổi mới, những thành tựu ban đầu đem lại niềm tin lớn nhưng cũng đặt ra bài toán hóc búa về việc hội nhập sâu rộng. Với tư duy của một nhà hoạt động thực tiễn sâu sát, Thủ tướng Võ Văn Kiệt không né tránh những câu hỏi khó.
Điểm đột phá của bức thư nằm ở việc ông thẳng thắn đề cập đến những vấn đề cốt lõi mang tính định hướng chiến lược. Trong bối cảnh Việt Nam vừa gia nhập ASEAN và bình thường hóa quan hệ với Mỹ, bức thư mạnh dạn đặt ra yêu cầu cấp bách phải đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế.
Hơn thế nữa, ông kiến nghị phải đẩy mạnh cải cách thể chế, xây dựng Nhà nước pháp quyền, nâng cao năng lực quản trị quốc gia và quyết liệt đổi mới khu vực kinh tế nhà nước.
Những kiến nghị ấy phản ánh một phương pháp tư duy vượt trước thời đại: đặt lợi ích lâu dài của quốc gia lên trên hết, coi thực tiễn là thước đo chân lý và xem chất lượng bộ máy quản lý là yếu tố quyết định sự tồn vong. Đó là tiếng nói của một người từng trải qua những năm tháng gian khó nhất, hiểu rõ rằng mọi chủ trương nếu không xuất phát từ đòi hỏi thực tế của cuộc sống thì sẽ không có sức mạnh bền vững.
Va đập của đổi mới và cái giá của sự tiên phong
Tuy nhiên, trong đời sống chính trị, những người đi trước thường phải đối mặt với một nghịch lý: họ nhìn thấy nhu cầu thay đổi trước khi sự thay đổi ấy trở thành nhận thức chung. Vì vậy, tư tưởng mới luôn đi kèm với sự tranh luận, hoài nghi, thậm chí là phản kháng.
Chính vì chạm đến những vấn đề quá căn bản và mới mẻ, bức thư 9/8/1995 đã tạo nên những luồng phản ứng trái chiều. Bên cạnh sự đồng tình, có không ít ý kiến thận trọng, phê phán. Áp lực khi đó không chỉ bủa vây người đứng đầu Chính phủ mà còn trút xuống những người cộng sự gần gũi của ông.
Điển hình là ông Nguyễn Trung – trợ lý của Thủ tướng Võ Văn Kiệt lúc bấy giờ. Trước những diễn biến phức tạp, ông Nguyễn Trung đã chủ động làm đơn xin thôi nhiệm vụ để không trở thành "điểm nghẽn" gây thêm khó khăn cho ông Sáu Dân. Sự hy sinh thầm lặng ấy không chỉ là một quyết định cá nhân, mà còn là khí chất của một người trí thức: sẵn sàng rời bỏ vị trí quyền lực để bảo vệ lẽ phải và giảm tải áp lực cho người lãnh đạo mình tin tưởng.
Cái giá của sự tiên phong còn lan sang cả những người đồng hành khác. Một số cá nhân có uy tín trong xã hội khi tiếp cận, lưu giữ hoặc trao đổi tài liệu liên quan đến bức thư đã phải gánh chịu những hệ lụy nghiêm trọng, có người bị xử lý, thậm chí phải trải qua những năm tháng tù đày.
Nhìn lại từ khoảng cách thời gian, ta thấy rõ quy luật khắc nghiệt của sự đổi mới: người khai phá luôn phải đi trước để soi đường, và chính vì thế, họ phải hứng chịu những va đập tổn thương mà những người đi sau không bao giờ phải trải qua.
Di sản tinh thần và ánh sáng còn lại
Thời gian trôi qua, nhiều nhận định có thể thay đổi, nhưng những câu hỏi lớn mà Võ Văn Kiệt đặt ra từ năm 1995 về năng lực quản trị quốc gia và khả năng thích ứng của đất nước vẫn vẹn nguyên tính thời sự.
Di sản lớn nhất mà Sáu Dân để lại không chỉ là những công trình mang dấu ấn lịch sử, mà cao cả hơn là một tinh thần: tuyệt đối không bằng lòng với sự trì trệ. Ông để lại một hệ quy chiếu cho các thế hệ sau: làm thế nào để Việt Nam tiến nhanh hơn, mạnh hơn và bền vững hơn giữa một thế giới luôn biến động?
Hình ảnh "người cầm đèn chạy trước ô tô" tuy gợi lên sự cô đơn, gian truân của người mở đường, nhưng cũng là sự tri ân sâu sắc của lịch sử dành cho ngọn cờ đầu dám thắp lên ánh sáng của tư duy mới. Ánh sáng ấy không xuất phát từ danh vọng cá nhân, mà được thắp lên từ ngọn lửa trách nhiệm.
Như nhà thơ Việt Phương từng nghẹn ngào viết khi tiễn biệt ông:
“Người có biết đời yêu người đến thế
Đời cần người lúc này bao xiết kể
Người đừng đi, đừng đi, đừng đi…”
Những vần thơ ấy là tình cảm chân thành nhất dành cho một nhân cách chính trị lớn. Hình ảnh Sáu Dân sẽ mãi ngự trị trong dòng chảy lịch sử dân tộc như một biểu tượng bất diệt về lòng can đảm, tinh thần đổi mới và trách nhiệm thiêng liêng của một nhà lãnh đạo trước vận mệnh quốc gia. Ánh đèn ấy không chỉ soi đường cho một thời kỳ, mà còn nhắc nhở chúng ta rằng: muốn đưa đất nước tiến lên, luôn cần những con người dám nhìn xa hơn ngày hôm nay.
*
