https://vnexpress.net/23-nam-giai-ma-nguoi-chi-huy-biet-dong-sai-gon-5080206.html
Từ hồ sơ quân đội Mỹ giải mật, cựu điệp báo Hồ Duy Hùng làm rõ vai trò chỉ huy của liệt sĩ Út Nhỏ trong trận đánh Tòa Đại sứ Mỹ dịp Tết Mậu Thân 1968.
Cuối tháng 1/2026, Chính phủ công nhận 49 chiến sĩ biệt động Sài Gòn hy sinh năm 1968 là liệt sĩ sau 58 năm. Trong số này, chỉ liệt sĩ mang bí danh Út Nhỏ được xác định đầy đủ thân nhân và vai trò trong trận đánh vào Tòa Đại sứ Mỹ rạng sáng mùng 2 Tết Mậu Thân 1968.
Người góp phần làm sáng tỏ thông tin này là ông Hồ Duy Hùng, 79 tuổi, cựu điệp báo, phi công từng hoạt động trong quân đội Việt Nam Cộng hòa giai đoạn 1968-1971.
Cơ duyên đến vào năm 2003, khi ông Hùng tham gia một khóa học tiếng Anh với giáo viên người Mỹ cùng tuổi. Trong một lần trò chuyện về chiến tranh, người thầy cho biết từng là lính thủy đánh bộ Mỹ tham chiến tại Sài Gòn trước năm 1968 và nắm khá rõ các trận đánh dịp Tết Mậu Thân, đặc biệt là cuộc tấn công vào Tòa Đại sứ Mỹ ngày 31/1/1968.
Bối cảnh trận đánh vào tòa Đại sứ Mỹ vào Tết Mậu Thân năm 1968, khiến 15 chiến sĩ biệt động Sài Gòn hy sinh. Ảnh: Tư liệu
Thời điểm đó, tư liệu về lực lượng biệt động Sài Gòn còn rất ít, chủ yếu dựa vào lời kể của những người tham chiến nên nhiều thông tin chưa thống nhất. Sau trận đánh Tòa Đại sứ Mỹ, trong 16 chiến sĩ Đội 11 tham gia chỉ còn ông Ngô Văn Giang (Ba Đen, chỉ huy chung) sống sót và bị bắt làm tù binh.
"Nhiều tài liệu khác nhau về số lượng chiến sĩ tham gia cũng như diễn biến trận đánh, nên cần một nguồn đáng tin cậy để đối chiếu", ông Hùng nói. Vì vậy, ông nhờ người thầy tìm kiếm các tài liệu từ phía Mỹ liên quan đến trận đánh.
Một thời gian sau, ông nhận được bộ hồ sơ gồm 5 trang A4 vừa được giải mật năm 2002 của Trung tâm Thẩm vấn quân sự hỗn hợp (Combined Military Interrogation Center) - cơ quan tình báo, thẩm vấn tù binh do Mỹ thành lập năm 1965. Tài liệu tổng hợp từ lời khai của ông Ngô Văn Giang cùng một số nguồn tin khác.
Hồ sơ ghi nhận diễn biến cuộc tấn công Tòa Đại sứ Mỹ từ ngày 28 đến 31/1/1968 và nhiều lần nhắc đến một chiến sĩ mang bí danh Út Nhỏ, cấp bậc đại úy.
Theo tài liệu, đêm 28/1/1968, Út Nhỏ trực tiếp vận chuyển số lượng lớn vũ khí gồm hai súng B40, 8 khẩu AK, 3 khẩu K-54, 1.000 viên đạn và 20 kg thuốc nổ đến điểm tập kết tại ấp Trảng Dầu, xã An Tịnh, huyện Trảng Bàng, tỉnh Hậu Nghĩa (nay thuộc khu vực giáp ranh TP HCM - Tây Ninh).
Ông Hồ Duy Hùng bên tài liệu giải mật sau 34 năm của Trung tâm thẩm vấn quân sự hỗn hợp về trận đánh vào tòa Đại sứ Mỹ. Ảnh: Đình Văn
Tại đây, ông cùng Ba Đen và các đồng đội ngụy trang vũ khí trong chiếu tre, giỏ mây chứa cà chua để tránh bị phát hiện. Ngày hôm sau, cả nhóm vận chuyển số vũ khí này về Sài Gòn bằng xe tải rồi tản ra nhiều địa điểm bí mật.
Tối 30/1/1968, nhóm tấn công tập trung tại một gara ở khu vực Đa Kao - Tân Định để nhận nhiệm vụ cuối cùng. Hồ sơ cho thấy từ 0h đến 2h50 ngày 31/1/1968, Út Nhỏ cùng một người tên Bảy Tuyến phổ biến kế hoạch tác chiến và cấp phát vũ khí cho đồng đội.
Út Nhỏ chỉ huy một tổ gồm 6-7 người tấn công cổng chính Tòa Đại sứ Mỹ và giữ cổng sau khi đột nhập. Trong khi đó, Ba Vân chỉ huy một tổ khác đánh vào cổng phụ và tổ chức phòng thủ.
Khoảng 3h, các chiến sĩ chia làm nhiều mũi tiến công vào khuôn viên Tòa Đại sứ Mỹ. Quân đội Mỹ nhanh chóng phản kích và điều trực thăng đến hỗ trợ. Theo lời kể của chiến sĩ Ba Vân trong hồ sơ, ông thấy Út Nhỏ cùng nhiều đồng đội trúng đạn trong trận đánh, còn bản thân bị thương nặng rồi bị bắt.
Theo ông Hồ Duy Hùng, các tài liệu giải mật cho thấy Út Nhỏ không chỉ tham gia khâu hậu cần, vận chuyển vũ khí mà còn trực tiếp lập kế hoạch, phân công nhiệm vụ và chỉ huy một mũi tấn công. "Những dữ liệu này giúp xác định rõ vai trò chỉ huy của Út Nhỏ bên cạnh Ba Vân", ông nói.
Song song với việc làm rõ vai trò của Út Nhỏ, quá trình tìm kiếm thân nhân của ông cũng kéo dài nhiều năm. Bà Nguyễn Thị Bích Nga, Câu lạc bộ Truyền thống kháng chiến Khối vũ trang Biệt động Quân khu Sài Gòn - Gia Định, cho biết đơn vị mất gần một thập niên rà soát hồ sơ, tàng thư và lời kể của cựu chiến binh để lập hồ sơ công nhận liệt sĩ cho 49 chiến sĩ biệt động.
Do hoạt động bí mật trong lòng địch, các chiến sĩ đều sử dụng bí danh, không khai báo ngày sinh, quê quán hay thông tin gia đình nhằm bảo đảm an toàn khi làm nhiệm vụ hoặc nếu bị bắt.
Đến giữa tháng 12/2025, câu lạc bộ mới xác định được thân nhân của Út Nhỏ. Theo hồ sơ, ông tên thật là Bùi Văn Ráng, sinh năm 1928, quê xã Long Thượng, huyện Cần Đước, tỉnh Long An. Ông từng tập kết ra Bắc giai đoạn 1954-1955 rồi trở lại miền Nam hoạt động cách mạng.
Chân dung của chỉ huy trưởng trận đánh tòa Đại sứ Mỹ - Bùi Văn Ráng (Út Nhỏ). Ảnh: Tư liệu
Hiện người cháu ngoại họ của ông là Nguyễn Thị Thu Hằng, 31 tuổi, đang thờ cúng ông tại nhà riêng ở phường Tân Tạo, TP HCM. Gia đình chỉ còn lưu giữ bức ảnh phục chế chụp ông trong thời gian tập kết ra Bắc. Thông tin về liệt sĩ Út Nhỏ cũng được đại tá Nguyễn Đức Hùng (Tư Chu), nguyên Phó tư lệnh, Tham mưu trưởng Quân khu Sài Gòn - Gia Định, xác nhận.
Tại lễ khánh thành bia tưởng niệm 49 liệt sĩ biệt động Sài Gòn hồi tháng 1, bà Nguyễn Thị Bích Nga xúc động khi đọc dòng chữ: "Đồng chí Út Nhỏ (Bùi Văn Ráng), chỉ huy trưởng trận đánh Tòa Đại sứ Mỹ năm xưa".
"Sau 58 năm nằm xuống, các đồng đội của tôi đã được công nhận liệt sĩ. Mong việc này phần nào an ủi anh linh những người từng trong hàng ngũ biệt động", bà nói.
Đình Văn
